आज निर्जला एकादशी व्रत, तुलसीको दल राख्ने दिन, भूमी पूजा गरिदै

रासंसा/काठमाण्डौ, आषाढ ११,

डा. के. बि. सम्राट

आज हामीले सनातन वैदिक परम्पराका तीन महत्वपूर्ण विषय— निर्जला एकादशी व्रत, तुलसीको दल राख्ने दिन तथा भूमी पूजा बारे चर्चा परिचर्चा गर्यौ । यी तीनै विषयले मानव जीवनलाई पवित्र, अनुशासित र प्रकृतिसँग जोड्ने सन्देश दिन्छन्। अझ थप जानकारी थैपी रहेका छौं
एकादशी भगवान् विष्णुको प्रिय तिथि मानिन्छ। वर्षभरि पर्ने चौबीस एकादशीमध्ये निर्जला एकादशीलाई विशेष महत्व दिइएको छ। यस दिन अन्न मात्र होइन, पानीसमेत नपिई व्रत बस्ने परम्परा रहेको छ।
महाभारतकालमा भीमसेनले सबै एकादशी व्रत गर्न नसक्ने अवस्था आएपछि महर्षि व्यासको सल्लाहअनुसार निर्जला एकादशीको व्रत गरेका थिए। यसैले यसलाई भीम एकादशी पनि भनिन्छ।
• इन्द्रिय संयमको अभ्यास।
• शरीरभन्दा आत्माको महत्वको अनुभूति।
• भक्ति, श्रद्धा र आत्मशुद्धिको मार्ग।
• दान, सेवा र परोपकारको प्रेरणा।
व्रतको वास्तविक अर्थ केवल भोकै बस्नु होइन, मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाउनु हो।
तुलसीलाई हिन्दू धर्ममा माता तथा भगवान् विष्णुको अति प्रिय वनस्पतिको रूपमा पूजा गरिन्छ। घरको आँगनमा तुलसी रोप्नु धार्मिक मात्र नभई स्वास्थ्य र वातावरणीय दृष्टिले पनि लाभदायक मानिन्छ। तुलसीको दल भगवान् विष्णु, श्रीकृष्ण तथा नारायणलाई अर्पण गर्दा पूजा पूर्ण हुने विश्वास छ।
तुलसीको आध्यात्मिक महत्व
• घरमा सकारात्मक ऊर्जा बढाउँछ।
• रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
• भक्ति, शुद्धता र समर्पणको प्रतीक हो।
• वातावरणलाई शुद्ध बनाउने दिव्य वनस्पति हो।
शास्त्रमा भनिएको छ कि तुलसीबिना विष्णुको पूजा अपूर्ण मानिन्छ।
भूमि हाम्रो जीवनको आधार हो। हामी बस्ने घर, खेती गर्ने खेत, विद्यालय, मन्दिर वा कुनै पनि निर्माण कार्य प्रारम्भ गर्नुअघि भूमी पूजा गर्ने वैदिक परम्परा रहेको छ।
भूमिदेवीलाई सम्मान गर्दै निर्माणका क्रममा हुन सक्ने दोषहरूको शान्ति तथा शुभफल प्राप्तिको कामना गरिन्छ।
• प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कार।
• पृथ्वीलाई माता मानेर सम्मान गर्ने परम्परा।
• निर्माण कार्यमा शुभता र समृद्धिको कामना।
• मानव र प्रकृतिबीचको सन्तुलित सम्बन्ध।
ऋग्वेदमा पृथ्वीलाई “माता भूमिः
पुत्रोऽहं पृथिव्याः” अर्थात् “भूमि मेरी माता हुन् र म उनका पुत्र हुँ” भनिएको छ।
निर्जला एकादशीले संयम सिकाउँछ, तुलसीले पवित्रता र भक्तिको मार्ग देखाउँछ, तथा भूमी पूजाले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र कृतज्ञताको भावना जगाउँछ। यी तीनै परम्पराले मानव जीवनलाई आध्यात्मिक, नैतिक र पर्यावरणीय रूपमा समृद्ध बनाउने प्रेरणा दिन्छन्।
व्रत, पूजा र धर्मका माध्यमबाट आत्मशुद्धि, सेवा, सदाचार र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई जीवनमा उतारौं। अस्तु :
ॐ विष्णवे नमः।
ॐ तुलस्यै नमः।
ॐ पृथ्वी मातायै नमः।