विश्व टेलिभिजन दिवस : सूचना, शिक्षा, मनोरञ्जन, जनचेतना र सामाजिक रूपान्तरणको सशक्त विश्वव्यापी माध्यम
सञ्चारको विकासदेखि डिजिटल युगसम्म टेलिभिजनको भूमिका, पत्रकारिताको उत्तरदायित्व र सत्यतथ्य सूचनामार्फत सभ्य, सचेत तथा समुन्नत समाज निर्माणको साझा सङ्कल्प
राष्ट्रसंरक्षण डटकम/काठमाण्डौ, मार्ग ५,

डा. के. बि. सम्राट
प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर २१ तारिखका दिन विश्वभर विश्व टेलिभिजन दिवस (World Television Day) मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले सन् १९९६ डिसेम्बर १७ मा नोभेम्बर २१ लाई विश्व टेलिभिजन दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेपछि सन् १९९७ देखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो। यस दिवसको मूल उद्देश्य टेलिभिजनलाई केवल मनोरञ्जनको साधनका रूपमा नभई सूचना प्रवाह, शिक्षा, सामाजिक चेतना, सांस्कृतिक आदानप्रदान, लोकतान्त्रिक अभ्यास र विश्वव्यापी संवादको महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा स्थापित गर्नु हो।
टेलिभिजन आधुनिक मानव सभ्यताको सञ्चार इतिहासमा एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हो। यसले संसारका विभिन्न भूगोल, संस्कृति, भाषा, समुदाय र राष्ट्रलाई एउटै दृश्य सञ्चारको माध्यमबाट जोड्ने काम गरेको छ। विश्वको कुनै कुनामा घटेको घटना केही क्षणमै अर्को कुनामा प्रत्यक्ष देख्न र बुझ्न सकिने वातावरण टेलिभिजनले निर्माण गरेको छ। त्यसैले विश्व टेलिभिजन दिवस केवल एउटा सञ्चारमाध्यमको उत्सव होइन, मानव समाजमा सूचना, ज्ञान, विचार र चेतनाको विस्तार गर्ने सञ्चार सभ्यताको सम्मान गर्ने दिन पनि हो।
मानव इतिहासमा सञ्चारका विभिन्न चरणहरू पार हुँदै आएका छन्। परम्परागत मौखिक सञ्चार, पत्राचार, छापाखाना, रेडियो र चलचित्र हुँदै टेलिभिजनको विकासले सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ युगको सुरुवात गर्यो। रेडियोले आवाजमार्फत संसारलाई नजिक ल्याएको थियो भने टेलिभिजनले आवाजसँगै दृश्यलाई जोडेर सूचना सम्प्रेषणलाई अझ प्रभावकारी बनायो।
समाचार, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय घटना, शैक्षिक कार्यक्रम, वृत्तचित्र, सांस्कृतिक प्रस्तुति, खेलकुद, विज्ञान, प्रविधि, स्वास्थ्य र सामाजिक विषयवस्तुहरू जनसमक्ष पुर्याउन टेलिभिजनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। विशेषगरी प्राकृतिक विपद्, महामारी, युद्ध, राजनीतिक परिवर्तन तथा राष्ट्रिय संकटका समयमा टेलिभिजनले जनतालाई तत्काल सूचना उपलब्ध गराउने र सम्बन्धित निकायलाई जवाफदेही बनाउने काम गर्दछ।
लोकतन्त्रको सफल अभ्यासका लागि स्वतन्त्र प्रेस, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचनाको हक र नागरिक चेतना अपरिहार्य हुन्छन्। टेलिभिजनले यी सबै पक्षलाई जनस्तरसम्म पुर्याउने सशक्त भूमिका खेल्न सक्छ। सरकारका नीति तथा कार्यक्रम, संसद्का गतिविधि, सार्वजनिक सेवा, विकास निर्माण, भ्रष्टाचार, अनियमितता र जनसरोकारका विषयलाई तथ्यपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्नु टेलिभिजन पत्रकारिताको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो।
टेलिभिजनले सत्तामा रहेका व्यक्तिहरूको प्रशंसा मात्र गर्ने होइन, उनीहरूका कामको निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्ने साहस पनि राख्नुपर्छ। जनताका समस्या उठाउने, राज्यका निकायलाई जवाफदेही बनाउने र नागरिकका आवाजलाई राष्ट्रिय बहसको विषय बनाउने काम नै जिम्मेवार पत्रकारिताको वास्तविक पहिचान हो। यस अर्थमा टेलिभिजन लोकतन्त्रको पहरेदार, नागरिक अधिकारको आवाज र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको सशक्त माध्यम बन्नुपर्छ।
टेलिभिजनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षमध्ये एक यसको शैक्षिक उपयोगिता हो। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयको औपचारिक शिक्षादेखि जीवनोपयोगी ज्ञान र व्यावहारिक सीपसम्म टेलिभिजनबाट सिक्न सकिन्छ।
कृषि, पशुपालन, वातावरण संरक्षण, सरसफाइ, पोषण, मातृशिशु स्वास्थ्य, संक्रामक रोगको रोकथाम, मानसिक स्वास्थ्य तथा प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापनजस्ता विषयमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्न टेलिभिजन प्रभावकारी माध्यम हो।
विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकका लागि उपयोगी सूचना र शैक्षिक सामग्री पुर्याउन टेलिभिजनले सहयोग पुर्याउँछ।
त्यस्तै बालबालिका, युवा, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा सीमान्तकृत समुदायका सवाललाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्दा समावेशी समाज निर्माणमा पनि योगदान पुग्छ।
नेपालमा टेलिभिजन प्रसारणको इतिहासले नेपाली सञ्चार क्षेत्रको विकासमा महत्त्वपूर्ण स्थान राखेको छ। नेपाल टेलिभिजनको स्थापना तथा नियमित प्रसारणले नेपाली जनजीवनमा दृश्य सञ्चारको नयाँ सम्भावना खोल्यो। समयक्रमसँगै निजी क्षेत्रका टेलिभिजन च्यानलहरूको विकास भयो। समाचार, अन्तर्वार्ता, बहस, वृत्तचित्र, मनोरञ्जन, धार्मिक तथा आध्यात्मिक कार्यक्रम र खोजमूलक पत्रकारिताले नेपाली दर्शकलाई विविध विषयवस्तुमा पहुँच प्रदान गरेका छन्।
नेपालजस्तो भौगोलिक, भाषिक, जातीय, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता भएको मुलुकमा टेलिभिजनले राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक संरक्षण र राष्ट्रिय पहिचानको प्रवर्द्धन गर्न विशेष भूमिका खेल्न सक्छ।
हिमाल, पहाड र तराईका जनजीवन, स्थानीय भाषा, कला, साहित्य, लोकसंस्कृति, पर्यटन, कृषि, उद्यमशीलता र विकासका सम्भावनालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउने जिम्मेवारी पनि टेलिभिजनको हो।
नेपालको समृद्धि केवल राजनीतिक नाराबाट सम्भव हुँदैन। यसका लागि नागरिक चेतना, सुशासन, उद्यमशीलता, उत्पादन वृद्धि र सकारात्मक सामाजिक परिवर्तन आवश्यक छ। यी विषयमा टेलिभिजनले निरन्तर बहस र जनजागरण सञ्चालन गर्नुपर्छ।
राष्ट्र निर्माणमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। टेलिभिजनले राष्ट्रका सम्भावना, चुनौती, समस्या र समाधानका उपायलाई जनसमक्ष पुर्याउन सक्छ। विकास निर्माणका योजनाहरूको अनुगमन, सरकारी बजेटको सदुपयोग, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, रोजगारी सिर्जना, युवा परिचालन, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन र औद्योगिक विकासका विषयमा तथ्यमा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आजको आवश्यकता हो।
टेलिभिजनले केवल नकारात्मक समाचारको प्रसारणमा सीमित नभई समाजमा भएका असल अभ्यास, नवीन आविष्कार, सफल उद्यम, समाजसेवा र राष्ट्रप्रेमका उदाहरणलाई समेत उजागर गर्नुपर्छ। राष्ट्रको चौथो अङ्गका रूपमा सञ्चारमाध्यमले नागरिकलाई प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ, जिम्मेवारीबोध गराउनुपर्छ र राष्ट्रिय हितका विषयमा सचेत बनाउनुपर्छ।
एक्काइसौँ शताब्दी सूचना प्रविधि र डिजिटल सञ्चारको युग हो। इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल प्रविधि, अनलाइन टेलिभिजन र डिजिटल स्ट्रिमिङ सेवाले परम्परागत टेलिभिजनको स्वरूपमा व्यापक परिवर्तन ल्याएका छन्। आज दर्शकले आफ्नो सुविधाअनुसार मोबाइल, कम्प्युटर र स्मार्ट टेलिभिजनबाट समाचार तथा कार्यक्रम हेर्न सक्छन्। प्रत्यक्ष प्रसारण, अनलाइन अन्तर्वार्ता, डिजिटल अभिलेख र सामाजिक सञ्जालमार्फत टेलिभिजनको पहुँच विश्वव्यापी बनेको छ।
यसले टेलिभिजन सञ्चालकलाई नयाँ अवसर प्रदान गरेको छ भने प्रतिस्पर्धा, आर्थिक दिगोपन, प्राविधिक दक्षता र विश्वसनीयता कायम राख्ने चुनौती पनि थपेको छ। अबको टेलिभिजन पत्रकारिताले परम्परागत प्रसारण र डिजिटल प्रविधिबीच समन्वय गर्दै दर्शकको बदलिँदो रुचि र आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नुपर्छ।
डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) ले सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। समाचार संकलन, दृश्य सम्पादन, भाषान्तरण, तथ्याङ्क विश्लेषण र सामग्री उत्पादनमा यसको उपयोग बढिरहेको छ। तर प्रविधिको दुरुपयोगबाट नक्कली दृश्य, भ्रामक समाचार, कृत्रिम आवाज र गलत सूचनाको प्रसार हुने जोखिम पनि बढेको छ।
विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट समाचारले समाजमा भ्रम, द्वन्द्व, अविश्वास र सामाजिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। यस परिस्थितिमा टेलिभिजन सञ्चारमाध्यमले निम्न विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ :
• समाचार प्रसारणअघि तथ्यको पुष्टि गर्ने।
• स्रोतको विश्वसनीयता परीक्षण गर्ने।
• समाचार र विचारबीच स्पष्ट भिन्नता राख्ने।
• व्यक्तिगत गोपनीयता र मानवीय मर्यादाको सम्मान गर्ने।
• जातीय, धार्मिक तथा सामाजिक सद्भावमा असर पर्ने सामग्रीप्रति संवेदनशील हुने।
• कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट सिर्जित सामग्रीको आवश्यक पारदर्शिता कायम गर्ने।
• सनसनीभन्दा सत्य र लोकप्रियताभन्दा विश्वसनीयतालाई महत्त्व दिने।
टेलिभिजनको वास्तविक शक्ति यसको प्रसारण क्षमतामा मात्र होइन, दर्शकले त्यसप्रति राख्ने विश्वासमा निहित हुन्छ।
टेलिभिजन पत्रकारिता केवल क्यामेराअगाडि उभिएर समाचार पढ्ने वा अन्तर्वार्ता लिने कार्य होइन। यो सत्यको खोजी, जनताको आवाजको प्रतिनिधित्व र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडिएको व्यावसायिक कर्म हो।
पत्रकारले कुनै पनि समाचार प्रसारण गर्दा निष्पक्षता, सन्तुलन, तथ्यपरकता, विश्वसनीयता र मानवीय संवेदनशीलतालाई आत्मसात् गर्नुपर्छ।
पत्रकारितालाई व्यक्तिगत स्वार्थ, आर्थिक प्रलोभन, राजनीतिक प्रभाव वा व्यावसायिक दबाबबाट मुक्त राख्न निरन्तर प्रयास गर्नुपर्छ।
विशेषगरी साना तथा स्वतन्त्र टेलिभिजन सञ्चारमाध्यमका लागि आर्थिक स्रोत, दक्ष जनशक्ति, प्राविधिक पूर्वाधार र संस्थागत स्थायित्व चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। राज्यले स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यमको संरक्षण, पत्रकारको सुरक्षा, श्रमको सम्मान र व्यावसायिक क्षमता अभिवृद्धिका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
संयुक्त राष्ट्र महासभाले सन् १९९६ डिसेम्बर १७ मा पारित गरेको प्रस्ताव ५१/२०५ मार्फत नोभेम्बर २१ लाई विश्व टेलिभिजन दिवस का रूपमा घोषणा गरेको हो। सन् १९९६ नोभेम्बर २१ र २२ तारिखमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले पहिलो विश्व टेलिभिजन मञ्च (World Television Forum) को आयोजना गरेको थियो। उक्त मञ्चमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको संरक्षणमा सञ्चार क्षेत्रका प्रमुख व्यक्तित्वहरू भेला भई आजको परिवर्तनशील विश्वमा टेलिभिजनको बढ्दो महत्त्वबारे छलफल गरेका थिए। महासभाले नोभेम्बर २१ लाई विश्व टेलिभिजन दिवसका रूपमा घोषणा गर्ने निर्णय गरेको हो। टेलिभिजनलाई जनमत निर्माण गर्न, जनतासमक्ष सूचना प्रवाह गर्न तथा जनमतलाई प्रभावित पार्न सक्ने एक प्रमुख माध्यमका रूपमा स्वीकार गर्दै यो दिवस मनाउने निर्णय गरिएको थियो। अर्थात् टेलिभिजनको बढ्दो प्रभावलाई मान्यता दिँदै यो दिवस घोषणा गरिएको हो।
सन् १८८८ मा हेलन्सबर्गमा जन्मिएका जोन लोगी बेयर्डले १९२५ मा लन्डनमा टेलिभिजनको आविष्कार गरेका हुन्।तर यहाँ नेपालमा टिभीका केही पुराना कथाहरू छन्, त्यस बेलाका कथाहरू, जुन बेला सिङ्गो गाउँमा एउटा या दुईवटामात्र टिभीका बाकसहरू हुन्थे अनि छानामाथि हुन्थ्यो बुस्टरसहित झुन्डिएका आल्मुनियम पाइपबाट बनेका यागी (YAGI) एन्टिना। आज २१ नोभेम्बर, विश्व टिभी दिवस, यी प्रसङ्गहरू कोट्याउन जरुरी लाग्दैछ। हतारहतार भात खाएर टिभी हेर्न जानेको हतारो, चिसै हात साँझमा टिभी कोठाको प्रवेश, तछाडमछाड गर्ने समुदायका सदस्यहरू अनि भुइँमा बसेर अहिलेको योग र धार्मिक प्रवचन सुन्न बसेका दर्शकहरू। बिहीबारको रामायण, आइतबारको पाकिस्तानी सिरियल, देवी, ओम नमः शिवाय, गीताञ्जली, विश्वघटना अनि हिजोआजका कुरा, के तपाईंलाई याद छ ती ऐतिहासिक सिरियलहरू?
नेपाल टेलिभिजनको २०४१ सालमा स्थापना भएपछि हामी नेपालीहरू टिभीसँग अझै नजिकिएका हौँ। श्यामश्वेत टिभी अनि च्यानल हेर्न बटार्नुपर्ने गोलो घुम्ने बटन, टिभी अभूतपूर्व वरदान जस्तै थियो। एन्टिना भएको घर एकतवरले धनी कहलाउँथे, किनकि त्यतिबेला अत्यधिक महँगो टिभी अहिलेजस्तै सबैको घरमा हुने कुरो परिकल्पनासम्म पनि गर्न सकिन्नथ्यो। कतिले धान बेचेर टिभी किने त कतिले वर्षौँ जम्मा पारेको पैसाले, अनि दाइजोमा पनि त आएका टिभीको फेरहिस्त लामै छ कि कसो? टीभी एउटा साथी हो अनि संसार अनुभूत गर्न पाउने एउटा झ्याल पनि, जसबाट हामी संसार नियाल्छौँ।
बाल कार्यक्रममा पत्राचार गर्ने बालबालिकाको लालसा अनि सदाझैँ हेर्ने बालसामग्रीहरू, महजोडीका टेलिसिरियलहरू, वृत्तचित्रहरू, केही नबिराई हेरिन्थ्यो उतिबेला। शनिबारको फिल्म त झनै व्यग्रताका साथ प्रतीक्षा गरिन्थ्यो। स्कुलको परीक्षा परेको समय प्रसारण हुने फिल्म हेर्न नदिँदा अत्यन्त दुःख लाग्ने गर्थ्यो। रेडियो नेपालले आवाज ल्यायो घरदैलोसम्म तर नेपाल टिभीले त आवाजसहितको अनुहार, देशविदेशका रोचक, आकर्षक दृश्यहरू नै ल्याइदियो। टिभी जब बोल्न थाल्दथ्यो तब दर्शकका स्वरयन्त्रहरू चुप लाग्दथे, त्यो बाकसले सबैलाई आफू प्रति आकर्षित गर्दथ्यो।
धर्मकर्ममा अत्यन्त आस्था राख्ने एकजना हजुरबुवाको सम्झना आउँछ, महाभारत या रामायण आउँदा उहाँ पुरै लम्पसार परेर दण्डवत् गरेर मात्र श्रद्धापूर्वक हेर्नुहुन्थ्यो। टिभी कोठाको भिड अलि छेउ लाग्थे उहाँ लम्पसार पर्दा ठाउँ मिलाउनलाई। गाउँका सबैजना मिलेर पैसा उठाएर भिडियोमा भीसीआर (VCR) डेक लगाएर ल्याएर फिल्म हेर्दाको रमाइलो पनि टिभीकै कारण सम्भव भयो। सुरुवातका भिडियो गेमका कार्ट्रिजहरूसमेत टिभीमै जोडेर सुपर मारियो, कन्ट्रा, एफ वान रेस लगायतका खेलहरू हामीमध्ये धेरैले खेलेका हुन सक्छौँ।
टिभीले “ट्वाक्क टुक्क” सँगै हँसायो अनि कति कुरामा रुवायो, धेरै कुरा सिकायो अनि समाचार सुनायो, देखायो। टिभीभित्र मान्छे छिर्छ र तिनै मान्छे देखिन्छ भन्ने हल्ला पनि गरे कोहीकोहीले, सम्झँदा हाँसो उठ्छ। विश्वकप फुटबल सँगै बसेर सादा टिभीमा हेरेको रङ्गीन यादहरूले आज पनि एउटा पुरानो युगका अवयवहरूमा फर्केर बोलाउँछ।
विस्तारै रङ्गिन भयो हाम्रो टिभी, अनि थपिए टिभी हेर्ने च्यानलहरू। देशविदेश लगायतका सबै च्यानलहरू आज हामी हेर्दछौँ। हातहातमा रिमोटमार्फत आफूलाई मनपरेको विषयगत कुनै पनि कुरा हामी टिभीमा सहजै हेर्न सक्छौँ। धेरैजसोको घरमा टिभी छ आजभोलि, अरू त अरू हामीलाई बाबा रामदेवले योग गर्नसमेत टिभीमार्फत सिकाउँछन्। साथै कृषि कार्यक्रमले कृषि सिकायो अनि रियालिटी कार्यक्रमले गाउँगाउँमा भएका प्रतिभालाई मूलधारमा समाहित गर्यो।
स्वर्गीय इन्द्र लोहनीको “बहस” होस् या विजय कुमारको “दिशानिर्देश”, वा दुर्गानाथ शर्माको “विश्व घटना”, अथवा वर्तमान समयमा रङ्गमञ्च, चलचित्र अथवा सामाजिक चेतनामा साह्रै लोकप्रिय कलाकार जोडी धुर्मुस-सुन्तली नै किन नहोऊन्, हामीले टिभीमार्फत एउटा आशा पाएका छौँ, कतिले जीवनसँगको लडाइँमा एउटा बाँच्ने बहाना पाएका छन्। विभिन्न हास्य कार्यक्रमका पात्रहरू आज ठूला नाम र उत्कृष्ट जीवन्त पात्रहरू बनेर हामीमाझ परिचित छन्। आजको दिन पर्दापछाडिका प्राविधिक, क्यामेराम्यान, मेकअप आर्टिस्ट लगायतका सबै टिभी कार्यक्रम उत्पादक समूह अनि उनीहरूको योगदानको पनि सराहना गर्ने दिन हो। सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ, अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प तत्कालीन डब्लूडब्लूएफ (वर्ल्ड रेस्लिङ फेडरेसन), जुन अहिले डब्लूडब्लूई बनेको छ, त्यसमा व्यावसायिक कुस्तीबाज तथा कुस्तीबाजमाथि लगानी गर्ने व्यक्ति थिए। साथै सन् २००७ ताका रियालिटी शो ‘द अप्रेन्टिस’का निर्णायक थिए। यस अर्थमा टिभीले हामीलाई धेरै ठूला अनि नयाँ अनुहारहरू दिएको छ र दिने गर्दछ। एकफेर सोचौँ न! कतिधेरै टिभीमा देखिएका अनुहारहरू आज धेरै सफल अनि चर्चित भएका छन्। दिसा गरेपछि हात धुनुपर्छ, साबुनपानी नभए खरानीपानी, झाडापखालामा जीवनजल खुवाउने, आयोडिनयुक्त नुनदेखि छोरीलाई स्कुल पुर्याउने अनि पोलियो थोपा खुवाउनेसम्मका सूचनाहरू कलात्मक पारामा टिभीमार्फत नेपाली समाजमा प्रवाह भएको हो।
ठूलो अनि गरुङ्गो टिभी अब क्रमशः पातलो र चहकिलो तथा तिख्खर (स्मार्ट) भएर आएको छ। हातहातमा मोबाइल छ अनि इन्टरनेटको सहायताले जब टिभी जोडिन्छ अनि त साक्षात् वर्तमान संसार हेरिन्छ। हत्केला हत्केलामा अब टिभी छ। पहिलेपहिले कुनै कुरा हेर्न छुटेमा टिभीमा फेरि कहिले दिन्छ भनेर पर्खनुको विकल्प थिएन तर अहिले के चाहिन्छ, कतिपटक चाहिन्छ अनि कतिबेला चाहिन्छ, सबै हाजिर क्षणभरमै जुनसुकै बेला सम्भव छ। सिरियलमा झुम्मिने दिदीबहिनीको सङ्ख्या बाक्लै बनेको छ कि कसो?
नेपाली टिभी च्यानलहरू आजका दिनसम्म २५ भन्दा बढी छन्। स्थानीय च्यानलहरू कत्ति हो कति, हेरिसाध्य छैन। भरपर्दो सूचना र मनोरञ्जनको टिभी सहयात्रीको छनोट दर्शकको हातमा छ।
डिस या केबलको तारबेगर हेर्न सकिने च्यानलहरूलाई टेरेस्ट्रियल भनिन्छ, जुन यागी प्रविधिमा आल्मुनियमबाट बनेको एन्टिनालाई जोडेर टिभीमार्फत हेर्न सकिन्थ्यो। विस्तारै एन्टिना हराए अनि एनालग प्रविधिको विस्तारस्वरूप धेरै च्यानलहरूका साथ डिस केबल सञ्जालको विस्तार भयो। इन्टरनेटमार्फत अनलाइन टिभी पनि एउटा नौलो प्रयोग भएको छ आजभोलि।
केही विदेशी लेखकले टिभीलाई श्रापित ढुङ्गाको बिम्बको रूपमा असामाजिक तत्त्व भन्दै आख्यान अनि निबन्धहरू पनि लेखिदिए, तर हरेक कुराको असर प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ। गुलियो चिनी पनि अत्यधिक खाएमा तितो हुन्छ, त्यस्तै सधैँ टिभीमै घोरिएमा फाइदा कम, नोक्सानी धेरै हुन सक्छ। यद्यपि टिभीमार्फत नयाँ कुरा, ज्ञान, सीप अनि अनुभवहरू लिन सकिन्छ, नदेखेको ठाउँ देख्न सकिन्छ अनि कतिपय महत्त्वपूर्ण कुराहरू प्रत्यक्ष हेर्न सकिन्छ।
समग्रमा भन्दा टिभीले हामीलाई प्रजातान्त्रिक अभ्यास, स्वतन्त्रता अभिव्यक्त गर्न, सांस्कृतिक विविधताका पाठहरू सिकाउँदै हाम्रो बैठक कोठाबाहिरको अपार संसारसम्म हामीलाई पुर्याएको छ।
नेपालको टेलिभिजन क्षेत्रले उल्लेखनीय विकास गरे पनि अझै विभिन्न चुनौतीको सामना गरिरहेको छ।
मुख्य चुनौतीहरूमा विज्ञापन बजारको सीमितता, सञ्चालन खर्चमा वृद्धि, दक्ष जनशक्तिको अभाव, आर्थिक अस्थिरता, प्रविधिको तीव्र परिवर्तन, दर्शकको बदलिँदो रुचि र स्वतन्त्र पत्रकारितामाथि पर्न सक्ने दबाब रहेका छन्। यी चुनौती समाधान गर्न निम्न सुधारका उपाय अवलम्बन गर्न आवश्यक छ :
स्वतन्त्र तथा व्यावसायिक टेलिभिजन पत्रकारिताको संरक्षण गर्नुपर्छ।
सञ्चारमाध्यमको आर्थिक दिगोपनका लागि पारदर्शी र न्यायोचित विज्ञापन नीति लागू गर्नुपर्छ।
स्थानीय भाषा, संस्कृति र समुदायमा आधारित कार्यक्रमलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
पत्रकार तथा प्राविधिक जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धिका लागि नियमित तालिम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आधुनिक प्रसारण प्रणालीमा लगानी बढाउनुपर्छ।
खोजमूलक पत्रकारिता, अनुसन्धानमूलक कार्यक्रम र जनसरोकारका विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
बालमैत्री, महिलामैत्री, अपाङ्गतामैत्री र समावेशी सामग्री उत्पादनमा जोड दिनुपर्छ।
सञ्चारमाध्यमलाई राजनीतिक तथा व्यावसायिक अनुचित प्रभावबाट मुक्त राख्न नीतिगत र संस्थागत सुधार गर्नुपर्छ।
टेलिभिजनले राष्ट्रहरूबीचको भौगोलिक दूरी मात्र घटाएको छैन, मानिसहरूबीचको भावनात्मक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध विस्तार गर्न पनि सहयोग गरेको छ। विश्वका विभिन्न देशका भाषा, कला, साहित्य, परम्परा, धार्मिक आस्था, जीवनशैली र सामाजिक अभ्यासलाई परिचित गराएर यसले अन्तरसांस्कृतिक समझदारी बढाउन सक्छ।
युद्ध, हिंसा, आतंकवाद, भेदभाव, गरिबी, जलवायु परिवर्तन र मानव अधिकार उल्लङ्घनजस्ता विश्वव्यापी समस्याबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु पनि टेलिभिजनको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो। विश्व शान्ति, सहअस्तित्व, सहिष्णुता, मानव मर्यादा र पारस्परिक सम्मानको सन्देश प्रवाह गर्दै टेलिभिजनले मानव सभ्यतालाई सकारात्मक दिशातर्फ अग्रसर गराउन सक्छ।
आजका युवा पुस्ता डिजिटल प्रविधिसँग अत्यन्त नजिक छन्। उनीहरू सूचना प्राप्त गर्ने मात्र होइन, सामग्री निर्माण र प्रसारण गर्ने भूमिकामा समेत सक्रिय छन्। युवा प्रतिभा, उद्यमशीलता, विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, खेलकुद, साहित्य र सामाजिक सेवाका विषयलाई टेलिभिजनले विशेष स्थान दिनुपर्छ।
बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई मनोरञ्जनसँगै नैतिक शिक्षा, वैज्ञानिक सोच, सिर्जनात्मकता, वातावरणीय चेतना र सामाजिक जिम्मेवारी सिकाउने कार्यक्रम उत्पादन गर्नुपर्छ। भविष्यको टेलिभिजन केवल दर्शकलाई सामग्री देखाउने माध्यम नभई दर्शकसँग संवाद गर्ने, उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र समाजका वास्तविक समस्याको समाधान खोज्ने अन्तरक्रियात्मक सञ्चारमञ्च बन्नुपर्छ।
राष्ट्र, राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, सुशासन, सामाजिक सद्भाव, संस्कृति, धर्म, शिक्षा, स्वास्थ्य र मानव सेवाका विषयलाई सञ्चारको केन्द्रमा राख्नु आजको आवश्यकता हो। यस सन्दर्भमा Save the Nation Television जस्ता सञ्चारमाध्यमले राष्ट्रिय सरोकारका विषयलाई प्राथमिकता दिँदै नागरिक चेतना, सकारात्मक सोच, सामाजिक उत्तरदायित्व र राष्ट्र निर्माणका अभियानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।
विशेषगरी नेपालको मौलिक संस्कृति, सनातन सभ्यता, धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्परा, ऐतिहासिक सम्पदा, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक विकासका सम्भावनालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसम्म पुर्याउनु महत्त्वपूर्ण कार्य हो।
टेलिभिजनले समाजमा विद्यमान विकृति, विसङ्गति, भ्रष्टाचार र अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउँदै सत्य, न्याय, सदाचार र मानव कल्याणको पक्षमा निर्भीक पत्रकारिता गर्नुपर्छ।
मस्तिष्कमा समझदारी, काँधमा जिम्मेवारी र हृदयमा इमानदारी भन्ने जीवनदर्शनलाई सञ्चारकर्ममा समेत आत्मसात् गर्न सके टेलिभिजन पत्रकारिता समाज रूपान्तरणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।
विश्व टेलिभिजन दिवसले हामीलाई सञ्चारमाध्यमको शक्ति, जिम्मेवारी र सामाजिक महत्त्वबारे पुनः चिन्तन गर्न प्रेरित गर्दछ। टेलिभिजन केवल दृश्य र आवाज प्रसारण गर्ने यन्त्र होइन; यो ज्ञानको भण्डार, जनचेतनाको संवाहक, लोकतन्त्रको पहरेदार, संस्कृतिको संरक्षक र सामाजिक रूपान्तरणको उत्प्रेरक हो।
यसको उपयोग सत्यको पक्षमा, न्यायको संरक्षणमा, मानव अधिकारको प्रवर्द्धनमा, शान्तिको स्थापनामा र समुन्नत समाज निर्माणमा हुनुपर्छ। आजको आवश्यकता धेरै टेलिभिजन च्यानल हुनु मात्र होइन, विश्वसनीय, अनुसन्धानमूलक, निष्पक्ष, जिम्मेवार र जनउत्तरदायी टेलिभिजन पत्रकारिताको विकास हुनु हो।
पत्रकारिताले सत्तालाई प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ, समाजलाई सही दिशा देखाउन सक्नुपर्छ र जनतालाई सत्य तथा असत्यबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्षम बनाउन सक्नुपर्छ।
विश्व टेलिभिजन दिवसको यस पावन अवसरमा हामी सबैले सञ्चारमाध्यमलाई सत्य, ज्ञान, विवेक, मानवता र राष्ट्रिय एकताको संवाहक बनाउने सङ्कल्प गरौँ।
टेलिभिजनको पर्दाबाट भ्रम होइन, सत्य प्रसारित होस्; द्वन्द्व होइन, सद्भाव फैलियोस्; निराशा होइन, आशा जागृत होस्; र मनोरञ्जनसँगै ज्ञान, चेतना तथा जिम्मेवारीको प्रकाश फैलियोस्।
(लेखक देवघाट विकास केन्द्र नेपालका कार्यवाहक अध्यक्ष तथा सेभ द नेशन टेलिभिजनका प्रस्तोता हुनुहुन्छ)
