धन्वन्तरी जयन्ती तथा काग तिहार : आरोग्य, आयुर्वेद, प्रकृति संरक्षण र कृतज्ञताको सनातन सांस्कृतिक महापर्व

राष्ट्रसंरक्षण डट कम/काठमाण्डौ, कार्त्तिक २१,

भगवान् धन्वन्तरिको आराधनादेखि कागप्रतिको सम्मानसम्म—स्वस्थ जीवन, प्राकृतिक सन्तुलन, पर्यावरणीय चेतना र मानवीय कर्तव्यबोधको अनुपम सन्देश

निशा पाण्डे
नेपाली सनातन धर्म, संस्कृति र परम्परामा प्रत्येक पर्वको आफ्नै धार्मिक, आध्यात्मिक, सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व रहेको छ। यिनै महत्त्वपूर्ण पर्वहरूमध्ये धन्वन्तरी जयन्ती र काग तिहार विशेष स्थान राख्ने पर्व हुन्। यी दुवै पर्वले मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता स्वास्थ्य, दीर्घायु, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुप्रतिको करुणा र सामाजिक सद्भावको गहिरो सन्देश प्रवाह गर्दछन्।
धन्वन्तरी जयन्तीले मानव स्वास्थ्य, आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति, औषधीय ज्ञान र आरोग्य जीवनको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ भने काग तिहारले प्रकृतिमा रहेका प्रत्येक जीवको अस्तित्व, पर्यावरणीय सन्तुलन र जीवप्रतिको सम्मान गर्नुपर्ने मानवीय दायित्व स्मरण गराउँछ। त्यसैले यी दुवै पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैनन्, मानव सभ्यताको स्वस्थ, सभ्य, संवेदनशील र प्रकृतिमैत्री भविष्य निर्माण गर्ने प्रेरणाका स्रोत पनि हुन्।
भगवान् धन्वन्तरी जयन्तीको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महिमा : सनातन धर्मशास्त्रअनुसार भगवान् धन्वन्तरीलाई भगवान् विष्णुको अंशावतार तथा आयुर्वेदका अधिष्ठाता देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृतकलशसहित प्रकट हुनुभएको थियो। उहाँलाई देवताहरूका वैद्य तथा आरोग्य, आयु र स्वास्थ्यका प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
भगवान् धन्वन्तरीको हातमा रहेको अमृतकलशले जीवनको निरन्तरता, स्वास्थ्यको महत्त्व र रोगमुक्त जीवनको कामना अभिव्यक्त गर्दछ। उहाँको आराधनाले मानिसलाई आफ्नो शरीर, मन र आत्माको शुद्धता तथा सन्तुलनप्रति सचेत हुन प्रेरित गर्दछ। यस दिन भगवान् धन्वन्तरीको पूजा, आराधना, मन्त्रजप, दीप प्रज्वलन तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी सकारात्मक सङ्कल्प गर्ने परम्परा रहेको छ। भगवान् धन्वन्तरीप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै प्रचलित मन्त्र यस प्रकार छः
ॐ नमो भगवते महासुदर्शनाय वासुदेवाय धन्वन्तरये। अमृतकलशहस्ताय सर्वभयविनाशाय सर्वरोगनिवारणाय त्रिलोकनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः॥
यस मन्त्रमा आरोग्य, रोगमुक्ति, भयबाट मुक्ति र भगवान्प्रतिको श्रद्धाभाव अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
आयुर्वेद – मानव सभ्यताको अमूल्य चिकित्सा सम्पदा :
धन्वन्तरी जयन्तीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धन हो। आयुर्वेदलाई जीवनको विज्ञानका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसको मूल उद्देश्य रोग लागेपछि उपचार गर्नु मात्र नभई रोग लाग्न नदिनु, शरीरको प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्नु र स्वस्थ जीवनशैली विकास गर्नु हो। आयुर्वेदले आहार, विहार, निद्रा, व्यायाम, मानसिक सन्तुलन र ऋतुचर्यालाई स्वस्थ जीवनका महत्त्वपूर्ण आधार मानेको छ। उचित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त विश्राम, स्वच्छ वातावरण र सकारात्मक सोचले स्वास्थ्य संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन्।
आज विश्व समुदायमा प्राकृतिक चिकित्सा, योग, ध्यान, जडीबुटी तथा परम्परागत उपचार पद्धतिप्रति चासो बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालको हिमाली, पहाडी तथा तराई क्षेत्रमा उपलब्ध बहुमूल्य औषधीय वनस्पति, जडीबुटी र परम्परागत ज्ञानको वैज्ञानिक अध्ययन तथा संरक्षण गर्न आवश्यक छ।
तर आयुर्वेद वा कुनै पनि परम्परागत उपचारलाई आधुनिक चिकित्साको विकल्पका रूपमा अन्धविश्वासपूर्वक प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। औषधिको प्रयोग योग्य चिकित्सकको सल्लाह र प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य सेवाको मापदण्डअनुसार हुनुपर्छ।
नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा आयुर्वेदको सम्भावना : नेपाल प्राकृतिक सम्पदा, जैविक विविधता तथा औषधीय वनस्पतिको दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध राष्ट्र हो। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक विविधताले अनेकौँ औषधीय वनस्पतिको विकास र संरक्षणका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गरेको छ।
तर विडम्बना के छ भने यति ठूलो प्राकृतिक सम्पदा र परम्परागत ज्ञान हुँदाहुँदै पनि यसको वैज्ञानिक अनुसन्धान, व्यावसायिक उत्पादन, गुणस्तर नियन्त्रण र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच अपेक्षित रूपमा विस्तार हुन सकेको छैन। सरकारले निम्न विषयमा विशेष प्राथमिकता दिन आवश्यक छः
आयुर्वेद चिकित्सा तथा औषधीय वनस्पतिसम्बन्धी अनुसन्धान केन्द्रको विकास गर्ने। जडीबुटी खेतीलाई व्यावसायिक कृषि तथा रोजगारीसँग जोड्ने। स्थानीय तहमा आयुर्वेद स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने। परम्परागत ज्ञान र जैविक सम्पदाको अभिलेखीकरण तथा संरक्षण गर्ने। आयुर्वेदिक औषधिको गुणस्तर परीक्षण र नियमनलाई प्रभावकारी बनाउने। योग, ध्यान, स्वस्थ आहार र रोगप्रतिरोधी जीवनशैलीबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने।
यसबाट स्वास्थ्य क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता बढाउनुका साथै ग्रामीण अर्थतन्त्र, पर्यटन, अनुसन्धान र रोजगारी सिर्जनामा समेत योगदान पुग्न सक्छ। वनजङ्गलमा पाइने जडीबुटीमा आधारित प्राचीनतम वैदिक चिकित्सा पद्धति आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान् धनवन्तरीको उत्पत्ति भएको सम्झनामा आज देशभर विविध कार्यक्रम गरी धनवन्तरी जयन्ती मनाइँदै छ। देवताहरूको चिकित्सक या भनौँ आयुर्वेदका भगवान् धनवन्तरीको आज जन्म जयन्ती। हामी सबैले आयुर्वेदिक औषधीहरूको बारेमा त सुनेकै छौँ । आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति संसारकै सबैभन्दा पुरानो चिकित्सा पद्धति हो ।
समुन्द्र मन्थन र भगवान् धन्वन्तरि
आजकै दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशीको दिन समुन्द्र मन्थन गर्दा भगवान् धनवन्तरी अमृत, शङ्ख, चक्र र जडीबुटीका साथ प्रकट हुनुभएको धार्मिक कथन छ। आयुर्वेद “आयु र वेद”गरी दुई शब्द मिलेर बनेको हो। आयुर्वेद भन्नाले ‘आयुको ज्ञान’ भनेर बुझिन्छ। आयुर्वेद चिकित्सासँग सम्बन्धित सबैले आजको दिनलाई विशेष महत्त्वका साथ मनाउने गर्दछन्।
काग तिहार – प्रकृतिप्रति सम्मान र जीव संरक्षणको सांस्कृतिक सन्देश : धन्वन्तरी जयन्तीसँगै नेपालीहरूको दोस्रो महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा काग तिहार मनाइन्छ। यमपञ्चक अर्थात् तिहारको पहिलो दिन कागलाई पूजा गरी खानेकुरा अर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ। कागको आवाजलाई शुभ–अशुभ समाचारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा पनि छ। त्यसैले कागलाई सम्मानपूर्वक भोजन अर्पण गरी परिवार तथा समाजमा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
काग तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित छैन। काग प्रकृतिको खाद्य शृङ्खला र पर्यावरणीय प्रणालीको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसले विभिन्न जैविक पदार्थ तथा खाद्य अवशेषको व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्छ। यस अर्थमा कागप्रतिको सम्मानले सम्पूर्ण जीवजगत्प्रति करुणा र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्दछ।
काग तिहारको वैज्ञानिक तथा पर्यावरणीय महत्त्व : प्रकृतिमा कुनै पनि जीव अनावश्यक हुँदैन। प्रत्येक जीवले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न कुनै न कुनै भूमिका निर्वाह गरिरहेको हुन्छ। कागले पनि जैविक पदार्थको उपभोग, खाद्य अवशेषको व्यवस्थापन र विभिन्न प्राकृतिक प्रक्रियामा योगदान पुर्‍याउँछ। आज बढ्दो सहरीकरण, वन विनाश, प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर र प्राकृतिक बासस्थानको विनाशले चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तुको जीवनमा चुनौती थपिरहेको छ। काग तिहारले हामीलाई केही महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँछ : के हामीले चराचुरुङ्गीका लागि सुरक्षित वातावरण निर्माण गरेका छौँ? के हामीले प्राकृतिक बासस्थान र जैविक विविधताको संरक्षण गरेका छौँ ? के हामीले पशुपक्षीप्रति करुणा र सहअस्तित्वको भावना विकास गरेका छौँ ? के हाम्रो विकास नीति प्रकृतिमैत्री छ ?
यी प्रश्नको सकारात्मक उत्तर खोज्नु नै काग तिहारको वास्तविक सांस्कृतिक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। कागलाई भोजन अर्पण गर्दा प्लास्टिक, सडेगलेका वा हानिकारक पदार्थ मिसिएका खानेकुरा दिनु हुँदैन। स्वच्छ र सुरक्षित भोजन तथा पानी उपलब्ध गराउनु उचित हुन्छ।
काक आहृयते काकान्, याचको न तु याचकम्। काकयाचकयोर्मध्ये वरं काको, न याचक:।।
भोजन फेला पार्ने बित्तिकै प्रसन्न मनले कागले आफ्ना साथीहरूलाई पनि सँगै खान निम्तो दिन्छ तर मानिसको हकमा चाहिँ उनीहरू स्वार्थी हुन्छन् ।
काग अर्थात् सन्देश प्रवाही प्राणी । काग करायो भने केही सन्देश या पाहुना आउने जनाउका रूपमा नेपाली समाजमा लिने चलन अझै छ, हैन र ?
कागलाई विशेष गरी अशुभ सन्देश प्रवाह गर्ने पन्छीका रूपमा लिइन्छ । धर्मशास्त्रहरू अनुसार नरक लोकका अधिपति यमराजले पृथ्वी लोकमा भएका मानिस लगायत सम्पूर्ण जीवित प्राणीको जन्म मृत्युको विवरण राख्ने गर्दछन् । त्यस्तो विवरण ल्याउने र लैजाने काम भने कागले गर्ने मान्यता रहेको छ । आकाश मार्गबाट छिटो सन्देश ल्याउने लैजाने भएकाले यमराजले कागलाई आफ्नो दूत नियुक्त गरेको
जनश्रुति अहिले पनि रहेको छ । तर काग तिहारमा भने यी सबै नकारात्मक मान्यताहरूलाई बिर्सिएर कागको पूजा गरिन्छ ।
आजको दिन कागलाई पूजाआजा नगरे र खान नदिए पापको भागी भइन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ । काग तिहारमा कागलाई घर आँगनमा बोलाई घरमा बनेका परिकार खान दिइन्छ ।
हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले वडा दसैँ लगत्तै मनाउने ठुलो र महत्त्वपूर्ण चाड हो तिहार अर्थात् यमपञ्चक । तिहार पर्व अन्तर्गत कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथिसम्म पाँच दिन मनाइने तिहारको आरम्भ काग तिहारबाट हुन्छ । काग तिहार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन पर्दछ । यस दिनमा कागलाई यमराजको सन्देश वाहकका रूपमा पूजा गरिन्छ ।
सेलरोटीको मिठास अनि दियोको प्रकाशका साथै देउसी अनि भैलोका सङ्गीतहरू गुञ्जायमान यस पर्वको हर्षोल्लास अद्भुत छ । काग, कुकुर, गाई, गोरु र दाजुभाइको पूजा क्रमैसँग यमपञ्चकका पाँच दिनमा गरिने यस पर्व मनाइनुको बारेमा धेरै किबंदन्तीहरु पाइन्छन् जसमध्ये एकदमै प्रचलित कथा यम र उनकी बहिनीको प्रसगं यहाँ प्रस्तुत गर्न जाँदैछौँ ।
मृत्युका देवता यम आफ्नी बहिनी यमुनासँग धेरै समयदेखि भेट्न पाएका थिएनन् । यमुनालाई आफ्नो दाजुसँग भेट्ने धेरै इच्छा भएर विभिन्न माध्यममार्फत दाजुलाई भेट्न आउन निम्तो पठाइन् । उनले यम समक्ष सुरुमा काग अनि कुकुर, गाई अनि अन्त्यमा आफैँ गएर दाजुलाई भेटेको प्रसगं छ । दाजुलाई भेटेपछि उनले यमलाई टीका, फूल मालाले पूजा गरी रङ्गिन टिका निधारमा लगाइदिएकी थिइन् । तोरीको तेलले दाजु वरिपरि रेखा कोरेर मखमली फूलको र दुबोको माला लगाइदिई पूजा गर्दै भाइटिका लगाइदिएकी थिइन् । काग तिहारमा बिहानैदेखि कागको पूजा गरिन्छ । घर बाहिर विभिन्न खानेकुरा पात या दुना-टपरीमा कागका लागि भनेर राखिन्छ र वर्षभरि कागले घर-आँगनमा सुखद र प्रगतिशील खबर अनि भाग्यका कुराहरु मात्र ल्याओस् भनेर कामना गरिन्छ ।
घरघरमा झिलिमिली द्वारहरू बनाएर साँझमा दीप प्रज्वलन गरिन्छ । तराईमा विभिन्न प्रकारका पटाकाहरू पड्काउने चलनका साथै सन्ठी अर्थात् जुटको भित्रपट्टिको हलुका लट्टीहरूको मुठालाई बालेर खेतमा गएर हुक्का खेल्ने चलन छ । रमाइलोको यो माहौलमा सजग र सुरक्षित रहन पनि एकदमै जरुरी छ । अर्कोतर्फ अब गाउँघरमा उत्साहित मान्छेहरूले उल्लासपूर्वक तिहारमा देउसी या भैलो कहाँ कहाँ खेल्ने, को-को खेल्ने अनि के-के गीत अथवा नृत्य प्रदर्शन गर्ने, कसले भट्ट्याउने आदि तैयारी सुरु भइसक्यो होला । सबैलाई शुभकामना ! यो तिहार उल्लासपूर्ण होस् । हामी सबैको आगनीमा सदासर्वदा कागले हर्ष र उत्साहको सु-समाचारहरू ल्याईरहोस्, शुभकामना !
स्वास्थ्य र प्रकृतिबीचको अन्तरसम्बन्ध : धन्वन्तरी जयन्ती र काग तिहारलाई एकसाथ विश्लेषण गर्दा मानव स्वास्थ्य र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्ध स्पष्ट हुन्छ। स्वस्थ वातावरणबिना स्वस्थ मानव जीवन सम्भव छैन। स्वच्छ हावा, शुद्ध पानी, पोषणयुक्त खाद्य पदार्थ, वनजङ्गल, जैविक विविधता र प्राकृतिक सन्तुलन मानव स्वास्थ्यका आधार हुन्।
वातावरण प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन, वन विनाश र असन्तुलित जीवनशैलीले विभिन्न रोगको जोखिम बढाइरहेका छन्। त्यसैले स्वास्थ्य संरक्षणलाई अस्पताल र औषधिसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। स्वच्छ वातावरण, सुरक्षित खाद्य प्रणाली, सरसफाइ, जनचेतना र प्रकृति संरक्षणलाई पनि स्वास्थ्य नीतिको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ। यस अर्थमा धन्वन्तरी जयन्तीले शरीर र जीवनको आरोग्यको सन्देश दिन्छ भने काग तिहारले आरोग्यका लागि आवश्यक प्रकृतिको संरक्षण गर्न सिकाउँछ।
नयाँ पुस्तामा सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक चेतनाको विकास : आधुनिक प्रविधि र डिजिटल संस्कृतिको तीव्र विकाससँगै नयाँ पुस्तामा मौलिक संस्कृति, परम्परा र प्रकृतिप्रतिको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जान सक्ने चुनौती देखिएको छ।
हाम्रा पर्वहरूलाई केवल बिदा, मनोरञ्जन र औपचारिक पूजामा सीमित राख्नु हुँदैन। विद्यालय, विश्वविद्यालय, सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक संस्थामार्फत यस्ता पर्वको धार्मिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक र सामाजिक पक्षबारे जानकारी दिन आवश्यक छ। धन्वन्तरी जयन्तीमा स्वास्थ्य परीक्षण, रक्तदान, निःशुल्क स्वास्थ्य परामर्श, योग तथा स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी काग तिहारमा चराचुरुङ्गी संरक्षण, वृक्षरोपण, वातावरणीय सरसफाइ र जैविक विविधता संरक्षणसम्बन्धी अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसबाट परम्परा र आधुनिक विज्ञानबीच सकारात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ।
राज्य, समाज र नागरिकको साझा दायित्व : स्वास्थ्य, संस्कृति र वातावरण संरक्षण कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। यसमा राज्य, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिकको समान दायित्व रहन्छ। राज्यले आयुर्वेद तथा परम्परागत चिकित्सा ज्ञानको वैज्ञानिक विकासका लागि पर्याप्त बजेट, अनुसन्धान र दक्ष जनशक्तिको व्यवस्था गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले जडीबुटी संरक्षण, स्वच्छ वातावरण र सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
सञ्चारमाध्यमले पर्वको वास्तविक महत्त्व, स्वास्थ्यसम्बन्धी सही सूचना र पर्यावरणीय चेतनालाई जनस्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा स्वस्थ आहार, सरसफाइ, नियमित व्यायाम, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवजन्तुप्रतिको करुणालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
आरोग्य, करुणा र प्रकृतिमैत्री जीवनको सङ्कल्प : धन्वन्तरी जयन्ती र काग तिहार नेपाली सनातन संस्कृति तथा सभ्यताका दुई महत्त्वपूर्ण प्रेरणादायी पर्व हुन्। एउटाले स्वास्थ्य, आयुर्वेद, औषधीय ज्ञान र आरोग्य जीवनको महत्त्व बुझाउँछ भने अर्कोले प्रकृति, चराचुरुङ्गी, जैविक विविधता र जीवप्रतिको सम्मान गर्न सिकाउँछ।
आजको विश्वमा बढ्दो रोग, मानसिक तनाव, वातावरणीय प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक स्रोतको असन्तुलित दोहनले मानव सभ्यतासामु गम्भीर चुनौती खडा गरेको छ। यस्तो अवस्थामा यी पर्वले दिने सन्देश अझ सान्दर्भिक बनेको छ। हामीले भगवान् धन्वन्तरीको आराधना गर्दै स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार बन्ने, आयुर्वेद तथा वैज्ञानिक चिकित्सा ज्ञानको संरक्षण गर्ने र काग तिहार मनाउँदै सम्पूर्ण जीवजगत्प्रति दया, करुणा र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्ने सङ्कल्प गर्नुपर्छ।
वास्तविक धर्म केवल पूजा र आराधनामा सीमित हुँदैन, मानव सेवा, जीवप्रति करुणा, प्रकृति संरक्षण र स्वस्थ समाज निर्माणमा पनि यसको सार निहित हुन्छ।
धन्वन्तरी जयन्तीको पावन अवसरमा आरोग्यपूर्ण जीवनशैली अपनाउने र काग तिहारको अवसरमा प्रकृति तथा जीवजगत्को संरक्षण गर्ने सामूहिक प्रतिबद्धता व्यक्त गरौँ।
स्वस्थ नागरिक, समृद्ध राष्ट्र; संरक्षित प्रकृति, सुरक्षित भविष्य। भगवान् धन्वन्तरीको कृपा समस्त मानव समुदायमा रहोस्। सबैमा आरोग्य, सुख, शान्ति, दीर्घायु र समृद्धिको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)