रमा एकादशी व्रत : भगवान् विष्णुको आराधना, पापबाट मुक्ति, आत्मशुद्धि र मोक्ष प्राप्तिको सनातन आध्यात्मिक पर्व श्रद्धा, भक्ति, संयम, दान–धर्म, सत्कर्म र धर्ममय जीवनको प्रेरणा दिने पवित्र एकादशी व्रत

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्त्तिक १९,

डा. के. बि. सम्राट
हिन्दू सनातन धर्ममा एकादशी व्रतलाई अत्यन्त पवित्र, पुण्यदायी र आध्यात्मिक महत्त्व बोकेको व्रतका रूपमा मानिन्छ। प्रत्येक चन्द्रमासको शुक्ल र कृष्ण पक्षमा पर्ने दुईवटा एकादशीमध्ये कार्तिक कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीलाई रमा एकादशी भनिन्छ। रमा एकादशी भगवान् श्रीहरि विष्णुको आराधना, माता लक्ष्मीको कृपा प्राप्ति, आत्मशुद्धि, इन्द्रिय संयम तथा पापबाट निवृत्तिको सङ्कल्पसँग सम्बन्धित छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन श्रद्धा, भक्ति र निष्ठापूर्वक व्रत बस्ने, भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने, तुलसी अर्चना गर्ने, विष्णुसहस्रनाम पाठ गर्ने तथा दान–पुण्य गर्ने व्यक्तिले अक्षय पुण्य प्राप्त गर्दछ। रमा एकादशी केवल उपवास बस्ने धार्मिक परम्परा होइन, यो मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाउँदै जीवनलाई धर्म, सत्य र सदाचारको मार्गमा अघि बढाउने आध्यात्मिक अवसर पनि हो।
रमा एकादशीको धार्मिक तथा पौराणिक महिमा रमा एकादशीको महिमा पद्मपुराणको उत्तरखण्डमा वर्णन गरिएको धार्मिक आख्यानसँग सम्बन्धित छ। भगवान् श्रीकृष्णले धर्मराज युधिष्ठिरलाई यस एकादशीको महत्त्व बताउनुभएको पौराणिक प्रसङ्ग पाइन्छ।
धार्मिक कथाअनुसार प्राचीन समयमा मुचुकुन्द नामका धर्मात्मा राजा थिए। उनकी छोरी चन्द्रभागाको विवाह शोभन नामका राजकुमारसँग भएको थियो। शोभन शारीरिक रूपमा कमजोर भएकाले कठोर व्रत तथा उपवास बस्न कठिन मान्थे। एकपटक उनी ससुरालीमा रहेका बेला रमा एकादशी परेको थियो। त्यस राज्यमा सबै प्रजालाई एकादशी व्रतको पालना गर्न प्रेरित गरिन्थ्यो। शोभनले पनि श्रद्धापूर्वक व्रत बसे।
व्रतको पुण्यप्रभावले शोभनले दिव्य लोक तथा समृद्धि प्राप्त गरेको पौराणिक कथा वर्णन गरिएको छ। पछि चन्द्रभागाको पुण्य र तपस्याको प्रभावबाट शोभनको दिव्य अवस्था स्थायी भएको कथाले रमा एकादशीको महिमा दर्शाउँछ।
यस आख्यानको मूल सन्देश श्रद्धा, निष्ठा, पुण्यकर्म र धर्मपालनको महत्त्व हो।
रमा एकादशीको नाम र माता लक्ष्मीसँगको सम्बन्ध रमा नामलाई माता लक्ष्मीको एउटा नामका रूपमा पनि लिइन्छ। माता लक्ष्मीलाई भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनी, ऐश्वर्य, समृद्धि, सौभाग्य र कल्याणकी अधिष्ठात्री देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। यसैले रमा एकादशीको दिन भगवान् विष्णुसँगै माता लक्ष्मीको आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा पनि प्रचलित छ।
यस दिनको पूजा–आराधनाले धनसम्पत्तिको कामना मात्र होइन, सद्बुद्धि, सन्तोष, पारिवारिक सुख, शान्ति र धर्ममय जीवनको प्रेरणा प्राप्त होस् भन्ने आध्यात्मिक भावना राखिन्छ। रमा एकादशी व्रतको पूजा विधि रमा एकादशी व्रत श्रद्धा, शुद्धता र आत्मसंयमका साथ सम्पन्न गर्नुपर्छ।
दशमीका दिनदेखि सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने। मादक पदार्थ, मासुजन्य भोजन तथा तामसिक आहारबाट टाढा रहने। मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्ने सङ्कल्प गर्ने। सकेसम्म कसैप्रति द्वेष, क्रोध र कटु वचन प्रयोग नगर्ने।
बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने। भगवान् विष्णुको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गर्ने। दीप, धूप, पुष्प, फल, अक्षता तथा तुलसीदल अर्पण गर्ने। माता लक्ष्मीको समेत श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्र जप गर्ने। विष्णुसहस्रनाम, श्रीमद्भगवद्गीता तथा विष्णु सम्बन्धी स्तोत्र पाठ गर्ने। हरिनाम सङ्कीर्तन, भजन तथा ध्यान गर्ने। आफ्नो क्षमताअनुसार दान, अन्नदान र असहाय व्यक्तिको सेवा गर्ने।
रमा एकादशीमा जप गर्न सकिने मन्त्र भगवान् विष्णुको आराधनाका लागि निम्न मन्त्रहरू जप गर्न सकिन्छ। भगवान् विष्णुको मूल मन्त्र
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
विष्णु गायत्री मन्त्र
ॐ नारायणाय विद्महे। वासुदेवाय धीमहि। तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥
भगवान् विष्णुको स्तुति
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्। विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्॥
यस प्रकारको मन्त्रजपले मनलाई एकाग्र, शान्त र भक्तिभावयुक्त बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। व्रतका प्रकार र स्वास्थ्यसम्बन्धी सावधानी धार्मिक परम्परामा एकादशी व्रत विभिन्न प्रकारले पालना गरिन्छ। निर्जला व्रत: पानीसमेत नखाई उपवास बस्ने परम्परा ।
जलाहार व्रत: पानी तथा आवश्यक तरल पदार्थ ग्रहण गर्ने।
फलाहार व्रत: फलफूल, दूध तथा सात्त्विक खाद्य पदार्थ सेवन गर्ने।
सात्त्विक उपवास: अन्न तथा केही खाद्य पदार्थ त्याग गरी शरीरको अवस्थाअनुसार भोजन गर्ने।
व्रतको उद्देश्य शरीरलाई कष्ट दिनु होइन, आत्मसंयम र आध्यात्मिक अनुशासन विकास गर्नु हो। वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, बालबालिका, दीर्घरोग भएका व्यक्ति तथा नियमित औषधि सेवन गर्नेहरूले स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नुपर्छ। आवश्यक भोजन तथा औषधि त्याग्नु हुँदैन।
रमा एकादशीको सामाजिक तथा नैतिक सन्देश रमा एकादशीले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय सेवाको सन्देश पनि दिन्छ। यस दिनको आध्यात्मिक अभ्यासलाई निम्न जीवनमूल्यसँग जोड्न सकिन्छ।
आत्मशुद्धि: नकारात्मक सोच, लोभ, मोह, अहङ्कार र ईर्ष्यालाई त्याग गर्ने अभ्यास।
दया र करुणा: असहाय, वृद्धवृद्धा, बिरामी तथा विपन्न व्यक्तिको सहयोग गर्ने।
पारिवारिक सद्भाव: परिवारमा प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहकार्यको भावना विकास गर्ने।
प्रकृति संरक्षण: नदी, वन, जलस्रोत, पशुपन्छी र वातावरणप्रति जिम्मेवार बन्ने।
सत्कर्म र सदाचार: सत्य बोल्ने, इमानदारीपूर्वक काम गर्ने तथा अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने।
दान र परोपकार: आफ्नो सामर्थ्यअनुसार अन्न, वस्त्र, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सहयोग गर्ने।
आधुनिक समाजमा रमा एकादशीको सान्दर्भिकता आजको आधुनिक समाज भौतिक विकास, प्रविधि र आर्थिक प्रतिस्पर्धामा तीव्र गतिले अघि बढिरहेको छ। तर यससँगै मानसिक तनाव, असन्तोष, पारिवारिक विखण्डन, नैतिक विचलन र सामाजिक असहिष्णुताजस्ता चुनौती पनि बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा रमा एकादशीले प्रस्तुत गर्ने संयम, आत्मचिन्तन, क्षमा, करुणा, परोपकार र सदाचारका मूल्यहरू झनै सान्दर्भिक देखिन्छन्।
व्रतको वास्तविक उपलब्धि केवल धार्मिक विधि सम्पन्न गर्नुमा होइन, त्यसबाट प्राप्त हुने सकारात्मक जीवन परिवर्तनमा निहित हुन्छ। यदि एकादशीको दिन हामीले कसैको दुःख कम गर्न सक्यौँ, भोकालाई भोजन दिन सक्यौँ, निराश व्यक्तिलाई आशा दिन सक्यौँ र आफ्नो व्यवहारमा सुधार ल्याउन सक्यौँ भने त्यो नै व्रतको उत्कृष्ट उपलब्धि हो।
कार्तिक कृष्ण एकादशी वा रम्भा एकादशी वा रमा एकादशी कार्तिक महिनाको कृष्णपक्षको एकादशी हो। तिहारभन्दा केवल ४ दिनअघि यो एकादशी पर्छ। लक्ष्मी माताको अर्को नाम रमा पनि हो। यसकारण पनि लक्ष्मीनारायण भगवान् विष्णुका लागि यो एकादशीको महत्त्व धेरै रहन गएको छ। यो एकादशी यति महत्त्वपूर्ण छ कि यो दिन व्रत लिनाले १००० अश्वमेध यज्ञ र १०० राजशुया यज्ञहरू बराबरको फल मिल्छ भन्ने विश्वास छ।
महाभारतमा कृष्णले युधिष्ठिरलाई चन्द्रभागाको भक्तिको उदाहरण दिएर यस एकादशीको महात्म्य वर्णन गरेको पाइन्छ। चन्द्रभागा अनि उनका पिता मुचुकुन्द र पति शोभनासँग जोडिएर यस एकादशीको बयान भएको छ। रमा एकादशीको दिन राजा मुचुकुन्दले राज्यभरि सबैलाई उपवास लिन भनेका हुन्छन्। चन्द्रभागाले राजा शोभनासँग विवाह गरेपछि शोभनाले पनि यस एकादशीको व्रत त सुरु गर्छन्। तर सुस्तरी कमजोर हुँदै गएका राजा शोभनाको एक दिन मृत्यु हुन्छ। पतिको मृत्युपछि चिन्ता र वियोगले चन्द्रभागा आफ्नै पिता मुचुकुन्दका घरमा अर्थात् माइतै बस्न थाल्छिन् । तर रमा एकादशी व्रतको प्रभावले राजकुमार शोभनाको इन्द्र राज्यसरह धनधान्य र सुखले युक्त मन्दराचल पर्वतमा पुनर्जीवन प्राप्त हुन्छ। एक दिनको कुरा हो, राजा मुचुकुन्दकै राज्यका एक ब्राह्मण तीर्थयात्राका क्रममा घुम्दै जाँदा बाटो भुलेर मन्दराचल पर्वतमा पुग्छन्। त्यहाँ पुगेपछि उनले राजकुमार शोभनालाई अचानक देख्छन्। उनले शोभना कसरी मन्दराचल पुगे भन्ने सबै इति–वृत्तान्त जानकारी लिन्छन्। शोभनाले आफू ससुरालीमा हुँदाका सबै घटनावृत्तान्त सुनाउँछन्। रमा एकादशीको व्रतको प्रभावले आफूलाई यस्तो स्वर्गीय शान्ति प्राप्त भएको कुरा ती ब्राह्मणलाई सुनाउँछन्।
त्यसपछि चन्द्रभागाले मन्दराचल पर्वत पुगेर ती ब्राह्मणलाई आग्रह गर्छिन्। ब्राह्मणले पनि चन्द्रभागालाई मन्दराचल पुर्‍याएर वामदेव ऋषिका आश्रममा राख्छन्। वामदेव ऋषिले चन्द्रभागासँग सबै वृत्तान्त सोध्छन्। वेदमन्त्रहरूद्वारा चन्द्रभागालाई अभिषेक गरिदिन्छन्। रमा एकादशीको व्रत र अभिषेकको प्रभावका कारण चन्द्रभागाको शरीर पनि दिव्य प्रज्वलित हुन्छ।
रमा एकादशीको व्रत बस्नेले बिहानै सूर्योदय अगाडि उठी नित्य शुद्ध बनी निराहार व्रत बसी दान आदि कर्महरू पूरा गर्नुपर्छ। रमा एकादशी व्रतका अवसरमा भगवान् विष्णुलाई धूप, दीप, नैवेद्य, फूल एवं मौसम अनुसारका फलफूल चढाएर पूजा गरिन्छ। अरू एकादशी व्रतमाझैँ रमा एकादशीमा विष्णु अवतार तुलसीको पूजा गर्ने चलन छ। कतिपय समुदायमा भने रमा एकादशी व्रतका समयमा एक समय मात्रै भोजन गर्ने चलन छ।
भक्ति, संयम र मानवताको आध्यात्मिक सङ्कल्प रमा एकादशी हिन्दू सनातन धर्मको एक महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक पर्व हो। यसले भगवान् विष्णुप्रतिको श्रद्धा, माता लक्ष्मीप्रतिको भक्ति, आत्मशुद्धि, इन्द्रिय संयम र सत्कर्मको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा प्रदान गर्दछ। यस पवित्र अवसरमा हामीले आफ्नो जीवनका नकारात्मक प्रवृत्तिहरू त्यागेर सत्य, धर्म, करुणा, परोपकार र मानव सेवाको बाटो रोज्नुपर्छ।
धर्मको वास्तविक सार मानव कल्याण हो। पूजा–आराधनाको वास्तविक उद्देश्य आत्मिक शान्ति हो। व्रतको वास्तविक उपलब्धि आत्मसंयम र सदाचार हो। त्यसैले रमा एकादशीको सन्देश स्पष्ट छ—मनलाई पवित्र बनाऔँ, कर्मलाई धर्ममय बनाऔँ, व्यवहारमा मानवता जगाऔँ र जीवनलाई भगवान् श्रीहरिको भक्तिमा समर्पित गरौँ।
भगवान् श्रीहरि विष्णु र माता महालक्ष्मीको कृपाले सम्पूर्ण मानव समाजमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्भाव, सुस्वास्थ्य र आध्यात्मिक चेतनाको विकास होस्।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। हरिः ॐ तत्सत्।
(लेखक पशुपति अन्नपुर्णा आश्रमका केन्द्रीय अध्यक्ष एवं राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक हुनुहुन्छ)