रविसप्तमी व्रत – सूर्य उपासनाको महिमा, आरोग्य, तेज, आत्मशुद्धि र सकारात्मक जीवनचेतनाको सनातन आध्यात्मिक पर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, कार्त्तिक १५,

निशा पाण्डे
सनातन हिन्दू धर्म, दर्शन र संस्कृतिमा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवता, जीवनको आधार, ऊर्जा, प्रकाश, चेतना र आरोग्यका परम स्रोतका रूपमा सम्मान गरिन्छ। सम्पूर्ण चराचर जगत्लाई प्रकाश र ताप प्रदान गर्ने सूर्यदेवलाई वेदकालदेखि नै सृष्टिको जीवनशक्ति र विश्वचेतनाको प्रतीकका रूपमा आराधना गरिँदै आएको छ। यही सूर्य उपासनाको महान् परम्परासँग सम्बन्धित पवित्र धार्मिक अनुष्ठान हो रविसप्तमी व्रत।
रविसप्तमी व्रतलाई सूर्यदेवप्रतिको श्रद्धा, भक्तिभाव, आत्मसंयम, शारीरिक तथा मानसिक शुद्धता र आरोग्यपूर्ण जीवनको कामनासँग जोडेर लिइन्छ। आइतबार र सप्तमी तिथिको संयोगमा गरिने सूर्य आराधनालाई विशेष पुण्यदायी मानिन्छ। यस व्रतले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन, अनुशासित जीवन बिताउन र आध्यात्मिक चेतनाको विकास गर्न प्रेरित गर्दछ।
हिन्दू धर्मशास्त्रमा सूर्यदेवलाई नवग्रहका अधिपति तथा प्रत्यक्ष दर्शन गर्न सकिने देवताका रूपमा वर्णन गरिएको छ। सूर्यलाई आदित्य, भास्कर, दिवाकर, मित्र, पूषा, सविता र मार्तण्डलगायत अनेक नामले सम्बोधन गरिन्छ। सप्तमी तिथि सूर्यदेवलाई समर्पित मानिन्छ। विशेषगरी आइतबारका दिन सप्तमी तिथि परेका अवसरमा गरिने व्रत तथा पूजा रविसप्तमीका रूपमा प्रसिद्ध छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन श्रद्धापूर्वक सूर्यदेवको आराधना गर्दा आरोग्य, तेज, आत्मबल, पारिवारिक सुख, समृद्धि तथा सकारात्मक ऊर्जाको प्राप्ति हुन्छ। सूर्य उपासनाको महिमा ऋग्वेदका सूर्यसूक्त, गायत्री मन्त्र तथा आदित्य हृदय स्तोत्रमा समेत विशेष रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन। वनस्पतिको वृद्धि, जलचक्रको सञ्चालन, मौसमको सन्तुलन, प्रकाश संश्लेषण तथा पृथ्वीको तापीय अवस्थाको मूल आधार सूर्यको ऊर्जा हो।
वैज्ञानिक दृष्टिले सूर्य पृथ्वीमा जीवन धान्ने ऊर्जाको प्रमुख स्रोत हो भने आध्यात्मिक दृष्टिले सूर्य ज्ञान, विवेक, आत्मविश्वास, अनुशासन र चेतनाका प्रतीक हुन्।
सूर्यको नियमित दर्शन, उपयुक्त समयमा बिहानको प्राकृतिक प्रकाशमा बस्ने अभ्यास तथा योग–प्राणायामले स्वस्थ जीवनशैली निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। यसैले सूर्य उपासना केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई प्रकृति र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई बुझ्ने एउटा आध्यात्मिक माध्यम पनि हो।
रविसप्तमी व्रत श्रद्धा, पवित्रता र आत्मसंयमका साथ सम्पन्न गरिन्छ। परम्पराअनुसार पूजा विधिमा केही क्षेत्रीय तथा पारिवारिक भिन्नता हुन सक्छन्। प्रमुख विधिहरू यसप्रकार छन् :
ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्ने – प्रातःकाल उठेर स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने।
सूर्यलाई अर्घ्य दिने – उदाउँदो सूर्यलाई शुद्ध जल, अक्षता, रातो फूल तथा सम्भव भए रातो चन्दन मिसाएर अर्घ्य अर्पण गर्ने।
सूर्यदेवको पूजा गर्ने – सूर्यदेवको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरी धूप, दीप, पुष्प, फल तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने।
मन्त्रजप गर्ने – सूर्य गायत्री मन्त्र, आदित्य हृदय स्तोत्र तथा सूर्यका अन्य वैदिक मन्त्रहरूको पाठ गर्ने।
व्रत तथा उपवास – आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार फलाहार वा सात्त्विक भोजन ग्रहण गरी व्रत बस्ने।
दान तथा सेवा – आवश्यकता भएका व्यक्तिलाई अन्न, वस्त्र, फलफूल तथा उपयोगी सामग्री दान गर्ने।
आत्मचिन्तन तथा सत्कर्म – सत्य, अहिंसा, सदाचार, परोपकार र सकारात्मक विचारलाई जीवनमा आत्मसात् गर्ने। सूर्य उपासनाका क्रममा मन्त्रजपलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। श्रद्धालुहरूले निम्न मन्त्रहरूको जप गर्न सक्छन्।
सूर्यदेवको मूल मन्त्र : ॐ घृणिः सूर्याय नमः।
सूर्य गायत्री मन्त्र : ॐ आदित्याय विद्महे दिवाकराय धीमहि। तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्॥
सूर्यदेवको प्रणाम मन्त्र :
जपाकुसुमसङ्काशं काश्यपेयं महाद्युतिम्।
तमोऽरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम्॥
यी मन्त्रहरूको भावार्थ सूर्यदेवको तेज, प्रकाश, अज्ञानरूपी अन्धकारको नाश र सद्बुद्धिको प्राप्तिका लागि प्रार्थना गर्नु हो।
रविसप्तमी व्रतको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्वास्थ्य चेतनासँग सम्बन्धित छ। सूर्यको प्राकृतिक प्रकाश मानव शरीरको जैविक घडी अर्थात् सर्केडियन रिदमसँग सम्बन्धित हुन्छ। बिहानको प्राकृतिक प्रकाशले निद्रा–जागरण चक्रलाई व्यवस्थित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। सूर्यको प्रकाशबाट शरीरमा भिटामिन डी निर्माण हुने प्रक्रियामा पनि सहयोग पुग्छ। यसले हड्डी तथा मांसपेशीको स्वास्थ्यमा भूमिका खेल्छ। यस अवसरमा निम्न स्वस्थ अभ्यास अपनाउन सकिन्छ :
• बिहानको उपयुक्त समयमा प्राकृतिक प्रकाशमा केही समय बिताउने।
• योगासन, प्राणायाम र ध्यान गर्ने।
• सन्तुलित तथा पौष्टिक भोजन ग्रहण गर्ने।
• पर्याप्त पानी पिउने र शरीरलाई निर्जलीकरणबाट जोगाउने।
• नियमित निद्रा र दैनिक व्यायामलाई जीवनशैलीको हिस्सा बनाउने।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने सूर्यलाई प्रत्यक्ष आँखाले लामो समय हेर्नु हुँदैन। त्यस्तै, व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। मधुमेह, दीर्घरोग, गर्भावस्था वा नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना निराहार उपवास गर्नु उचित हुँदैन।
सूर्यको नियमित उदयले मानिसलाई जीवनको एउटा गहिरो दर्शन सिकाउँछ – अन्धकारपछि उज्यालो आउँछ, निराशापछि आशा जाग्छ र कठिनाइपछि सम्भावनाको नयाँ ढोका खुल्छ। सूर्य कहिल्यै आफ्नो प्रकाश केवल एउटा वर्ग, जाति, धर्म वा भूगोलका लागि सीमित गर्दैनन्। उनी सम्पूर्ण संसारलाई समान रूपमा प्रकाश र ऊर्जा प्रदान गर्छन्। यही प्राकृतिक गुण मानव जीवनका लागि समानता, उदारता, निष्पक्षता र परोपकारको महान् सन्देश हो।
रविसप्तमी व्रतले मानिसलाई अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष, लोभ र नकारात्मक विचारबाट मुक्त हुँदै सत्य, धर्म, सदाचार र मानव सेवाको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ। यस दृष्टिले सूर्य उपासना बाह्य पूजा मात्र नभई आफ्नै अन्तःकरणमा ज्ञानको प्रकाश प्रज्वलित गर्ने साधना पनि हो।
रविसप्तमी व्रतले व्यक्तिगत कल्याणसँगै पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश पनि दिन्छ। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा बसेर पूजा, प्रार्थना, मन्त्रजप र सत्कर्ममा सहभागी हुँदा आपसी आत्मीयता बढ्छ। सूर्यको समान प्रकाशजस्तै समाजमा पनि समान अवसर, न्याय, सद्भाव र मानवीय सम्मान स्थापित हुनुपर्छ। समाजका कमजोर, असहाय, ज्येष्ठ नागरिक तथा विपन्न वर्गप्रति सहयोग र करुणाको भावना विकास गर्नु नै धार्मिक आस्थाको व्यावहारिक उपलब्धि हो।
नेपालजस्तो प्राकृतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सम्पदाले सम्पन्न राष्ट्रमा सूर्य उपासनाको परम्पराले प्रकृति संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलन र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणमा समेत प्रेरणा प्रदान गर्दछ।
आजको आधुनिक युगमा नयाँ पुस्तालाई धर्म, संस्कृति र विज्ञानबीचको सकारात्मक सम्बन्ध बुझाउनु आवश्यक छ। धार्मिक परम्परालाई अन्धविश्वासमा सीमित नगरी त्यसमा निहित नैतिकता, अनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनोपयोगी ज्ञानलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँग जोड्नुपर्छ।
रविसप्तमीका अवसरमा विद्यालय, परिवार, धार्मिक संघसंस्था र सामाजिक संस्थाहरूले सूर्यको महत्त्व, सौर्य ऊर्जा, वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन तथा स्वस्थ जीवनशैलीबारे जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। यसबाट भावी पुस्तामा आफ्नो मौलिक संस्कृति संरक्षण गर्ने, प्रकृतिको सम्मान गर्ने र आधुनिक विज्ञानलाई सकारात्मक रूपमा उपयोग गर्ने संस्कार विकास हुनेछ। रविसप्तमी व्रतले मानव जीवनलाई सातवटा महत्त्वपूर्ण सन्देश प्रदान गर्दछ :
प्रकाशको सन्देश – अज्ञान, अन्धकार र निराशालाई ज्ञान र विवेकले पराजित गरौँ।
आरोग्यको सन्देश – स्वास्थ्य, स्वच्छता र अनुशासित जीवनलाई प्राथमिकता दिऔँ।
आत्मशुद्धिको सन्देश – मन, वचन र कर्मलाई पवित्र बनाऔँ।
समानताको सन्देश – सूर्यको प्रकाशझैँ सबैप्रति समान व्यवहार गरौँ।
प्रकृति संरक्षणको सन्देश – प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र जैविक विविधताको संरक्षण गरौँ।
सेवाको सन्देश – दुःखी, असहाय र विपन्न व्यक्तिको सेवामा समर्पित बनौँ।
सकारात्मक कर्मको सन्देश – सत्य, धर्म, परोपकार र राष्ट्रसेवाको मार्गमा अघि बढौँ।
सप्तमी तिथिमा भास्कर (सूर्य) पूजनीय हुनुहुन्छ, जो सबै ग्रहहरूको स्वामी र अविनाशी हुन्। उहाँ सदा भक्तिलाई आरोग्य (स्वास्थ्य), दीर्घायु, र ऐश्वर्य प्रदान गर्नुहुन्छ। सत्य चाहिँ के हो भने, सूर्य नारायणमा भएको हाइड्रोजनको प्रताप र शक्ति कायम रहुन्जेलसम्म नै पृथ्वीको अस्तित्व र यहाँका जीवात्माहरूको प्राण सम्भव छ । त्यसपछि प्रलयको विकल्प छैन । अन्धकार हारक सूर्य देवतालाई सम्झना गर्ने अनेक दिनहरूमध्ये रवि सप्तमी एक दिन हो, जहाँ तिथि र बारको यस अनुपम संयोगलाई आध्यात्मिक रूपमा परिभाषित गरिएको छ ।
रविसप्तमी व्रत सनातन हिन्दू धर्मपरम्पराको एउटा पवित्र धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, मानव जीवनलाई प्रकाश, ऊर्जा, आरोग्य, आत्मअनुशासन र सकारात्मक चेतनासँग जोड्ने उत्कृष्ट आध्यात्मिक पर्व हो। सूर्यदेवको उपासनाले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ बन्न, जीवनको महत्त्व बुझ्न र सत्कर्ममा समर्पित हुन प्रेरणा दिन्छ। आज विश्व अनेकौँ चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ। वातावरणीय असन्तुलन, जलवायु परिवर्तन, मानसिक तनाव, अस्वस्थ जीवनशैली, सामाजिक विभेद र नैतिक मूल्यको ह्रासजस्ता समस्याको समाधानका लागि प्रकृतिसम्मत जीवनपद्धति, वैज्ञानिक चेतना र मानवीय सद्भाव आवश्यक छ। रविसप्तमीको पवित्र अवसरले हामी सबैलाई सूर्यको अविरल प्रकाशबाट प्रेरणा लिँदै आफ्नो जीवनलाई ज्ञान, कर्म, सेवा, अनुशासन र मानव कल्याणमा समर्पित गर्न आह्वान गर्दछ।
सूर्यको प्रकाश सबैका लागि समान छ; त्यसैले हाम्रो ज्ञान, प्रेम, सेवा र सद्भाव पनि सम्पूर्ण मानवजातिका लागि समान हुनुपर्छ। रविसप्तमी व्रतको पावन सन्देशलाई आत्मसात् गर्दै अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, अस्वस्थताबाट आरोग्यतर्फ र स्वार्थबाट परोपकारतर्फ अघि बढौँ।
ॐ घृणिः सूर्याय नमः।
सूर्यदेवको कृपाले सम्पूर्ण मानव समुदायमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, समृद्धि, दीर्घायु र आध्यात्मिक चेतनाको अभिवृद्धि होस्।
(लेखक निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)