तृतीया श्राद्ध र विश्व मुटु दिवस – पितृस्मरण, पारिवारिक संस्कार र स्वस्थ मुटुको साझा चेतना

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन १३,

डा. के. बि. सम्राट
मानव जीवन केवल भौतिक उपलब्धिको यात्रा होइन; यो संस्कार, स्मृति, सम्बन्ध, स्वास्थ्य र जिम्मेवारीको समन्वित यात्रा हो। नेपाली तथा हिन्दू परम्परामा पितृपक्षलाई आफ्ना दिवंगत पूर्वजप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरण व्यक्त गर्ने पवित्र अवसरका रूपमा लिइन्छ। यसै क्रममा पर्ने तृतीया श्राद्धले पितृप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने संस्कारलाई निरन्तरता दिन्छ भने विश्व मुटु दिवसले संसारभरका मानिसलाई मुटुको स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन प्रेरित गर्छ। यी दुई अवसरको मूल विषय फरक भए पनि दुवैले मानिसलाई एउटै महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्—जीवन र सम्बन्धको सम्मान गरौँ, स्वास्थ्य र संस्कार दुवैलाई प्राथमिकता दिऔँ।
तृतीया श्राद्ध – स्मृति र कृतज्ञताको संस्कार
श्राद्ध केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो पूर्वजप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र पारिवारिक उत्तरदायित्वको अभिव्यक्ति पनि हो। पितृपक्षमा गरिने श्राद्धले आफूभन्दा अघिल्लो पुस्ताले दिएको जीवन, संस्कार, ज्ञान र सामाजिक विरासतप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। तृतीया श्राद्धका अवसरमा श्रद्धापूर्वक पितृस्मरण गर्दै तर्पण, पिण्डदान तथा दान–पुण्य गर्ने परम्परा रहिआएको छ। यसको आध्यात्मिक मर्मलाई हेर्दा मानिसले आफ्नो जीवनको मूल, आफ्नो परिवारको इतिहास र आफ्ना पूर्वजको योगदान सम्झनुपर्छ भन्ने सन्देश प्राप्त हुन्छ। आजको तीव्र आधुनिक जीवनशैलीमा पुस्ताबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा यस्ता संस्कारले परिवार, परम्परा र पुस्तान्तरणको महत्व पुनः स्मरण गराउँछन्।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः।।
यसको अर्थ देवताहरू, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सधैं नमस्कार गर्नु हो।
वैदिक सनातन संस्करमा सामान्यतया पितृकर्म अर्थात् श्राद्ध दुई पटक गरिन्छ । वर्षमा नियमित श्राद्ध पितृहरूको देहावसान भएको तिथिमा र अर्को श्राद्ध चाहिँ सोह्र श्राद्धको अवधिमा गरिन्छ । यस वर्षको सोह्र श्राद्धको शुरुवातसँगै हरेक परीवारमा शान्ति, खुशियाली कायम भइरहोस् । पितृहरूको आशिष सदासर्वदा कायम होस् । स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरूको बैकुण्ठ बास होस् ।
तृतीया श्राद्ध तिथिमा बैकुण्ठबास हुनुभएका पितृहरूको मोक्षको कामना सोह्र श्राद्धको प्रारम्भसँगै अबका सकल पक्षहरू पितृपक्षका स्वरूपमा आउँदै जानेछन् । पृथ्वी र स्वर्गबीचमा भएको पितृ लोकमा रहेका सबै देवता समान पितृहरूको मोक्षको कामना । सकल पितृहरूले बैतर्णी नदी तर्न पाउन अनि पितृप्रेम कायम रहोस् । पितृहरूको आर्शिवाद कायम रहोस् । सदीक्षा र शुभेच्छा कायम रहोस् । हामी आजको स्वरूपमा पितृहरूको अवशेष र पितृहरूकै स्वरूप हौं, हैन र ?

प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षमा दिवंगत पितृका नाममा गरिने सोह्र श्राद्धका लागि आवश्यक पर्ने अपरान्हकालको समय निर्धारण गरिएको छ । यो समयभित्रमै पिण्डदान गर्नुपर्नेछ । तर्पण, दियो पूजा, विश्वदेवा ब्राह्मण लगायत पूजा तोकिएको समयअघि नै गर्न सकिनेछ । यो समयमा पिण्डदान नगरे पितृले पाउँदैनन् भन्ने मान्यता रहन्छ । स्वर्गको ढोका खुलेर पितृहरूको बैकुण्ठ बास होस् ।
विश्व मुटु दिवस : मुटु बचाऔँ, जीवन बचाऔँ
मुटु हाम्रो शरीरको निरन्तर काम गरिरहने अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो। उच्च रक्तचाप, अस्वस्थ खानपान, धूम्रपान, शारीरिक निष्क्रियता, अत्यधिक मदिरापान, मोटोपना, मधुमेह तथा दीर्घकालीन तनावजस्ता कारणले मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। विश्व मुटु दिवस प्रत्येक वर्ष २९ सेप्टेम्बरमा मनाइन्छ। यसको उद्देश्य हृदय तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम, रोकथाम र स्वस्थ जीवनशैलीबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो।
त्यसैले मुटुको स्वास्थ्यका लागि सन्तुलित आहार, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा, धूम्रपानबाट दूरी, रक्तचाप तथा रक्तचिनीको नियमित परीक्षण र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार स्वास्थ्य व्यवस्थापन महत्वपूर्ण हुन्छ।
तृतीया श्राद्धले हामीलाई “हामी कहाँबाट आएका हौँ?” भन्ने प्रश्न सम्झाउँछ भने विश्व मुटु दिवसले “हामी आफ्नो जीवन कसरी स्वस्थ राख्ने?” भन्ने प्रश्नतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ। पूर्वजको स्मरण गर्नु हाम्रो सांस्कृतिक दायित्व हो; तर उनीहरूले हस्तान्तरण गरेको जीवनलाई स्वस्थ, अनुशासित र जिम्मेवार ढंगले अघि बढाउनु पनि हाम्रो दायित्व हो। त्यसैले पितृस्मरणसँगै परिवारका जीवित सदस्यको स्वास्थ्यप्रति ध्यान दिनु, ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह गर्नु र स्वस्थ जीवनशैलीलाई पारिवारिक संस्कार बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
मुटु स्वास्थ्य व्यक्तिगत विषय मात्र होइन, यो परिवार र समाजसँग पनि जोडिएको विषय हो। घरका एक सदस्य गम्भीर रोगबाट प्रभावित हुँदा त्यसको भावनात्मक, सामाजिक र आर्थिक असर सम्पूर्ण परिवारमा पर्न सक्छ। यसकारण परिवारमा स्वस्थ खानपान, नियमित व्यायाम, योग तथा ध्यान, तनाव व्यवस्थापन र स्वास्थ्य परीक्षणको संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ। विशेषगरी बालबालिका र युवापुस्तालाई सानैदेखि स्वस्थ जीवनशैलीका बारेमा सचेत गराउन सके भविष्यमा मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
हरेक वर्षको सेप्टेम्बर २९ तारिखमा विश्वभरि मुटु दिवस मनाइँदै आइएको छ ।मुटु, एउटा सानो पम्पजस्तो अङ्ग हाम्रो छातीमा जन्मदेखि मरणसम्म रगतको चाप हरेक धमनी अनि कोशिकाहरूमा पठाइरहन्छ । नसर्ने रोगहरूको कुरा गर्दा हरेक वर्ष करिब २ करोड मान्छेहरू हृदयाघात अनि हृदय सम्बन्धी रोग अनि समस्याहरूले मरिरहेका तथ्याङ्क छ । यस कारणले पनि हृदय रोगलाई नम्बर एक हत्याराको रूपमा लिइन्छ । आफ्नो मुटुलाई छामौँ र बिचार गरौँ कत्तिको मुटुमैत्री जीवनशैली हामीले अपनाएका छौँ रु हाम्रो परिवार अनि समुदायका सदस्यहरूको मुटु पनि स्वस्थ बनाउन हाम्रो जिम्मेवारी पनि बिचार गरौँ, जबसम्म छाती ढुकढुक गर्छ तबसम्म मात्र जीवन छ नत्र सबै समाप्त ।
विश्व मुटु दिवस २०२६ को आधिकारिक नारा “Don’t Miss a Beat” ले के बताउछ भने विशेष गरी मुटु रोगका लुकेका लक्षणहरूलाई समयमै चिन्न, नियमित स्वास्थ्य जाँच गर्न र मुटुको ख्याल राख्न प्रेरित गर्छ। यसले मुटुको धड्कन वा स्वास्थ्यसम्बन्धी कुनै पनि संकेतलाई बेवास्ता नगरौं भन्ने गहिरो सन्देश दिएको छ।
पितृपक्षले हामीलाई विगत सम्झाउँछ। विश्व मुटु दिवसले वर्तमान जीवनको मूल्य बुझाउँछ। यी दुवै अवसरलाई एकसाथ हेर्दा एउटा गहिरो जीवनदर्शन प्राप्त हुन्छ—विगतप्रति कृतज्ञ बनौँ, वर्तमानप्रति जिम्मेवार बनौँ र भविष्यप्रति सचेत बनौँ।
पूर्वजको स्मृतिलाई सम्मान गर्दै उनीहरूले दिएको जीवन, संस्कार र ज्ञानलाई सकारात्मक रूपमा अगाडि बढाउनु हाम्रो कर्तव्य हो। त्यसैगरी आफ्नै शरीर र मुटुको संरक्षण गर्नु पनि जीवनप्रतिको सम्मान हो।
तृतीया श्राद्ध र विश्व मुटु दिवस फरक क्षेत्रका अवसर भए पनि दुवैले मानव जीवनको मूल्य र जिम्मेवारीलाई उजागर गर्छन्। तृतीया श्राद्धले पितृस्मरण, कृतज्ञता र संस्कारको पाठ सिकाउँछ भने विश्व मुटु दिवसले स्वास्थ्य चेतना, रोकथाम र स्वस्थ जीवनशैलीको सन्देश दिन्छ। आजको दिन हामीले एउटा साझा संकल्प गरौँ –
पितृको स्मरण गरौँ, परिवारको सम्मान गरौँ, मुटुको संरक्षण गरौँ र स्वस्थ पुस्ताको निर्माण गरौँ। किनकि स्वस्थ मुटुमा स्वस्थ जीवनको धड्कन हुन्छ, र संस्कारयुक्त परिवारमा सभ्य समाजको भविष्य निर्माण हुन्छ।
पितृदेवप्रति श्रद्धाञ्जली। सबैको मुटु स्वस्थ रहोस्, जीवन सुखी र दीर्घ रहोस्।
(लेखक डा. के. बि. सम्राट राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिकका सम्पादक तथा सेभ द नेशन मिडियाका अध्यक्ष हुनुहुन्छ)