अन्तर्राष्ट्रिय सूचनामा विश्वव्यापी पहुँचको दिवस, विश्व रेबिज दिवस र द्वितीया श्राद्ध – सूचनाको समान पहुँच, जीवनको सुरक्षा र पितृस्मरणको त्रिवेणी

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन १२,

निशा पाण्डे
आजको दिन तीन फरक तर अत्यन्त महत्वपूर्ण चेतनालाई एकैसाथ स्मरण गर्ने अवसर हो -सूचनामा विश्वव्यापी पहुँच, रेबिजबाट जीवनको सुरक्षा र द्वितीया श्राद्धमार्फत पितृप्रति श्रद्धा । यी विषयका क्षेत्र फरक भए पनि मूल सन्देश एउटै छ—सचेतना, जिम्मेवारी र मानवीय संवेदनशीलता।
सूचनामा विश्वव्यापी पहुँच – ज्ञान सबैका लागि
सूचनामा पहुँच हुनु मात्र पर्याप्त छैन; सही, विश्वसनीय, प्रमाणित र जिम्मेवार सूचना प्राप्त गर्ने संस्कार पनि आवश्यक छ। गलत सूचना र अफवाहले समाजमा भ्रम र अविश्वास फैलाउन सक्छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यम, राज्य, नागरिक समाज र प्रत्येक व्यक्तिले तथ्यमा आधारित सूचना प्रवाह र प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
सूचना आधुनिक समाजको आधारभूत शक्ति हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, प्रविधि, शासन र सामाजिक सेवासम्बन्धी सही सूचना समयमै प्राप्त गर्न सक्नु नागरिक सशक्तीकरणको महत्वपूर्ण आधार हो। प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विश्व अझ नजिक आएको भए पनि डिजिटल पहुँच, भाषागत अवरोध, आर्थिक असमानता र सूचना–विश्वसनीयताको समस्या अझै चुनौतीका रूपमा छन्।
सूचनामा पहुँचको महत्त्वलाई मान्यता दिँदै ७५ औं संयुक्त राष्ट्र महासभाले अक्टोबर २०१९ मा संयुक्त राष्ट्र स्तरमा सूचनामा विश्वव्यापी पहुँच को लागि सेप्टेम्बर २८ लाई अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको रूपमा घोषणा गरेको हो ।
सूचनामा सबैको पहुँच भएमात्र मानव जातिको विकास सम्भव छ भन्ने सोचले सर्वप्रथम फिनल्याण्ड र स्विडेनले सन् १७६६ मा आफ्नो संविधानमा सूचनाको आदान प्रदान गर्ने भनि उल्लेख गरिएको थियो । यो युगान्तकारी परिवर्तन ल्याउने सोचले गर्दा नै अहिले संसारको कुना कन्दरामा भएका मानिसले चन्द्रमाको खबर थाहा पाएका छन्। सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विस्तार, सुशासन र समृद्धिले हामि समान र पारदर्शी समाजमा बस्न सक्नेछौ। विशेषगरि शिक्षामा सबैको सरल पहुँच बनाउन र अनलाइन शिक्षा तथा खुला शिक्षाको सहजताका लागि सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको समान पहुच हुन अति आवश्यक मानिन्छ । शिक्षामा सूचना प्रविधिको पहुच नभएसम्म मुलुकको आधुनिक शिक्षाको परिकल्पना पुरा नहुने निश्चित छ ।अहिले नेपाल सरकारले सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विकास, विस्तार र सञ्चालनमा लगानी बढाउन, यस क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिई बजेट विनियोजन गर्न आवश्यक रहेको बुझेर यसमा जोड दिइरहेको छ।
सन् २०३० सम्म सूचनाको पहुचलाई थप प्रभावकारी ढङ्गले व्यबस्थित गराएर एउटा पारदर्शी समाज बनाउने अभियान मा “UNESCO” कार्यरत छ। सूचनाको पहुच नभई कुनै पनि मानिस लै जुनै सुकै निर्णय पनि लिन सक्दैन। यो महत्वपूर्ण दिनको हामि सबैलाई शुभ कामना ।
रेबिज एउटा भाइरस हो, यसलाई न्यूरोट्रोपीक भाइरस भनिन्छ जस्ले जनावरहरुको शरीरमा प्रवेश गरेपछि रेबिज गराँउदछ ।हामीमध्ये धेरैलाई रेबिजको बारेमा थाहा छ होला र रेविज मानव सभ्यतासंगै धेरै अगाडिदेखि देखिएको रोग हो । उत्तर पूर्वि अफ्रिकन क्षेत्रमा रहेको इजिप्ट सभ्यतामा आजभन्दा करिव ४३०० वर्ष अगाडिको इतिहासमा रेविज रोगका बारेमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । अर्कोतर्फ दार्शनिक एरिस्टोटलले आजभन्दा २३०० वर्षअगाडि लेखेको नोटमा पनि रेविज लागेको कुकरले मान्छेलाई टोकेमा या उक्त कुकुरले अन्य जनावरलाई टोकेमा अनि ति जनावरसंगको सम्पर्कमा मान्छे आएमा रेविज लाग्ने तथ्य उल्लेखित छ । रेविज लागेको अर्थात् रेविड जनावरहरुको र्यालवाट सर्ने यो रोगले मानव इतिहासलाई र चिकित्सा विज्ञानलाई राम्रो चुनौती दिएको हो । अहिले आएर आधुनिक चिकित्सा पद्धती अनि भ्याक्सिन अर्थात् प्रतिरोधात्मक खोपहरु प्रयोग गरेर तथा यस्तो जनावरले टोकिसकेछी पनि औषधीको मात्रा पुरागरेर, सुई लगाएर रेविजलाई समयमै निको पार्न सकिन्छ तर ढिला भएमा र भाइरसले अधिक प्रभाव पारेमा भने रेविज प्राणघातक बन्न सक्छ ।
कृषी अनि जनावर पालन मानव सभ्यताका नितान्त नियमित क्रमहरू हुन र जनावरसगको संसर्ग अनि जनावरको वाक्लो उपस्थिती भएका वस्ति, समूदाय र संस्कारमा २० सौं शताब्दि अगावै रेविजको संक्रमण एकदमै धेरै देखिएको थियो । २०औँ शताब्दीको शुरुवातसंगै विकसित देशहरु र रेविजले धेरै प्रभावित मध्य यूरोपमा रेविजको संक्रमण नाटकीय रुपमा कम हुँदै गयो । जसको मूल कारण जनचेतना र रेविज विरुद्धको खोप नै हो । अब विकसित देशहरुमा रेविजको संक्रमण नगण्य छ तथापि हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देशमा रेविजको संक्रमण छिटपुट रुपमा भएपनि देखिंदै, सुनिदै आएको छ । नेपालका मुख्य मुख्य शहरहरु लगायत शक्तिकेन्द्र राजधानी मा समेत छाडा कुकुरहरु हरेक चोक र चौराहमा पाइन्छन । यी कुकरहरुको अब्यवस्थित उपस्थितीले मान्छेलाई टोकेर घाइते बनाउने त्रास र त्यो संगै रेविज संक्रमणको संभावना पनि उत्तिकै बढाएको छ ।
सेप्टेम्वर २८ विश्वभरि ‘रेबिज विरुद्धको दिवस’को रुपमा विभिन्न जनचेतनामुलक कार्यक्रमहरु गरेर, रेबिजका बारेमा, यसको रोकथाम अनि यसबाट बच्न अपनाइने सुरक्षाका उपायहरूका बारेमा जानकारी आदान प्रदान गरेर मनाइने दिन हो । सरकारी स्वास्थ्य चौकीमा रेबिज विरुद्धको खोप अनि रेबिज भाइरस शरीरमा प्रवेश गरिसकेपछि लगाइने पोस्ट एक्पोजर अफ प्रोपिलाइसिस अर्थात पिइपि इञ्जेक्शनलाई अझै सहज रूपमा उपलब्धताकालागि सम्बन्धित निकाय र सरोकारवालाहरूले ध्यान दिन जरूरी छ ।
विश्व रेबिज दिवस – एउटा जीवन बचाउने चेतना
रेबिज अत्यन्त गम्भीर संक्रामक रोग हो। विशेषगरी संक्रमित कुकुरलगायतका स्तनधारी जनावरको टोकाइ वा लारबाट मानिसमा संक्रमण हुन सक्छ। तर यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने समयमै उचित उपचार र रोकथामका उपाय अपनाइएमा रेबिजबाट हुने मृत्यु ठूलो हदसम्म रोक्न सकिन्छ।
जनचेतनाका दृष्टिले जनावरले टोकेमा घाउलाई सकेसम्म चाँडो साबुनपानीले राम्ररी धुने, स्वास्थ्य संस्थामा तत्काल पुग्ने र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार आवश्यक रेबिजविरुद्धको उपचार तथा खोप लिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैगरी घरपालुवा कुकुर तथा अन्य जोखिमयुक्त जनावरको नियमित खोप, जिम्मेवार पालनपोषण र सामुदायिक स्तरमा आवारा कुकुरको व्यवस्थापनजस्ता उपायले रेबिज नियन्त्रणमा योगदान पुर्‍याउँछन्।
रेबिज नियन्त्रण केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको विषय होइन। यो मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरणबीचको सम्बन्धलाई समेट्ने साझा जिम्मेवारी हो। त्यसैले “एक स्वास्थ्य” अवधारणाअनुसार मानिस र पशु दुवैको सुरक्षालाई जोडेर अघि बढ्नु आवश्यक छ।
सेप्टेम्वर २८ प्रान्सका माइक्रो बायोलोजिस्ट लुइस पास्चरले मृत्यूवरण गरेको दिन पनि हो र उनले रेविज विरुद्धको खोप पत्ता लगाएर धेरै जनाको ज्यान जोगाउन उनले गरेको अध्ययन, मिहिनेतकालागि उनको सम्झना गर्ने गरिन्छ । तपाईं-हामीले पनि पालेको जनावर र विशेषगरि कुकुरलाई समयमैं रेविज विरुद्धको खोप लगाइदिन जरुरी छ । यदि लगाइसकेको भए पनि अन्य संक्रमित जनावरहरुसंग उनिहरुको सम्पर्क र संसर्ग नहोस भन्ने कुरामा विशेष सचेतना हुनु अावश्यक देखिन्छ । यसरी संसारभर रेविज रहित समाजको स्थापनार्थ एकताकालागि भेला हुने मान्छेहरु सबैजना तपाई-हामी जस्तै हुन् । यो संक्रमणको जोखिममा हामी जो कोही पर्न सक्छाैं, तसर्थ ध्यान पुर्याउन जरुरी छ । आजको दिन रेविजबाट हुनसक्ने सक्रमण संभावना अनि स्वास्थ्य सुरक्षा तथा सेवाहरु, उपचारात्मक र निरोधात्मक विधी सम्बन्धमा हामीसबै संगै भएर जागरुक भएमा रेविजलाई संसारबाटै उन्मूलन गर्न सकिन्छ ।
द्वितीया श्राद्ध : पितृप्रति श्रद्धा र कृतज्ञताको संस्कार
हिन्दू परम्परामा श्राद्ध केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई पितृप्रति सम्मान, स्मरण र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कार हो। सोह्रश्राद्धको क्रममा गरिने द्वितीया श्राद्धले दिवंगत पूर्वजप्रति श्रद्धाभाव प्रकट गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। मानिसको अस्तित्व केवल वर्तमानसँग सीमित छैन। हामीले प्राप्त गरेका संस्कार, ज्ञान, परम्परा, मूल्य र जीवनदृष्टिमा अघिल्ला पुस्ताको महत्वपूर्ण योगदान रहेको हुन्छ। त्यसैले पितृस्मरणले आफ्नो इतिहास, पारिवारिक विरासत र सांस्कृतिक मूल्यमान्यताप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरणा दिन्छ।
श्राद्धको वास्तविक सार बाह्य आडम्बरभन्दा पनि श्रद्धा, संयम, सेवा, सदाचार र कृतज्ञतामा निहित छ। दिवंगत आफन्तको स्मरणसँगै जीवित वृद्धवृद्धा तथा असहाय व्यक्तिप्रति सम्मान र सेवा गर्नु पनि त्यही मानवीय भावनाको व्यवहारिक रूप हो।
यो भनेको सधैं देवता, पितृहरू, महान योगीहरू, स्वाहा र स्वधालाई सम्मान गरौं भन्ने हो। सोरहा श्राद्धको आरम्भसँगै स्वर्ग र पृथ्वीको बीचको पितृलोकमा रहेका सबै देवतास्वरूप पितृहरू मोक्ष प्राप्त हुन्, सबै पितृहरूले बैतर्णी नदी पार गर्न सकून्, र पितृप्रेम कायम रहोस्।
पितृहरूको आशीर्वाद कायम रहोस्, पुण्य र शुभकामना कायम रहोस्, र हामी हाम्रा पूर्वजहरूको आजको स्वरूप हौं, होइन र? तर्पण, दियो पूजा, विश्वदेव ब्राह्मण र अन्य पूजा निश्चित समयमा गर्न सकिन्छ। यो विश्वास छ कि यदि पिण्डदान सो समयमा नहुँदा पितृहरूले प्राप्ति हुँदैन। सनातन दर्शनले जीवन र ब्रह्माण्डको अस्तित्वमा पितृहरूको महत्वलाई ठूलो मान्यता दिएको छ। वैदिक सनातन संस्कृतमा पितृकर्म अर्थात् श्राद्ध सामान्यतया दुई पटक गरिन्छ, नियमित श्राद्ध मृत्युदिनको तिथिमा र अर्को श्राद्ध सोरहा श्राद्ध अवधिमा गरिन्छ। यस वर्षको सोरहा श्राद्धको आरम्भसँगै प्रत्येक परिवारमा शान्ति र सुख समृद्धि फैलियोस्। दितिया श्राद्ध तिथिमा निधन भएका पितृहरूको मोक्षको कामना।
तीन सन्देश, एउटै मानवीय चेतना
यी तीनै सन्देशलाई समग्र रूपमा हेर्दा आजको दिनले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—
सही सूचना ग्रहण गरौँ, प्राप्त ज्ञानलाई जीवनरक्षामा प्रयोग गरौँ र आफ्नो संस्कार तथा पूर्वजप्रति सम्मान कायम राखौँ।
सूचनामा विश्वव्यापी पहुँचले हामीलाई ज्ञान र सत्यको खोजी गर्न सिकाउँछ। विश्व रेबिज दिवसले जीवन र स्वास्थ्यको रक्षा गर्न सचेत गराउँछ। द्वितीया श्राद्धले आफ्ना पितृ, परिवार, संस्कार र इतिहासप्रति कृतज्ञ रहन प्रेरणा दिन्छ।
आधुनिक विज्ञान र प्राचीन संस्कारबीच विरोध होइन, मानवीय कल्याणका लागि सहकार्यको सम्भावना खोजिनुपर्छ। सूचना प्रविधिले चेतना विस्तार गरोस्, विज्ञानले जीवन सुरक्षित बनाओस् र संस्कारले मानव हृदयमा कृतज्ञता तथा करुणा कायम राखोस्।
अन्त्यमा आजको युगमा विकासको वास्तविक अर्थ केवल प्रविधिको विस्तार होइन; ज्ञानमा समान पहुँच, स्वास्थ्यमा सुरक्षा, संस्कृतिमा सम्मान र समाजमा मानवीयताको विकास पनि हो।
अतः आज हामी तीन संकल्प गरौँ—
सत्य र विश्वसनीय सूचना फैलाउने, रेबिजजस्ता रोकथामयोग्य रोगबाट आफू र समुदायलाई सुरक्षित राख्ने तथा पितृ एवं अग्रजप्रति श्रद्धा र कृतज्ञताको संस्कारलाई जीवन्त राख्ने।
यही चेतना नै स्वस्थ, सचेत, संस्कारित र जिम्मेवार समाज निर्माणको आधार बन्न सक्छ।
पितृदेवताभ्यः नमः।
जीवन सुरक्षाका लागि रेबिजविरुद्ध सचेत बनौँ।
सत्य, विश्वसनीय र समान सूचनाको पहुँच सुनिश्चित गरौँ।
(लेखिका निशा पाण्डे राष्ट्र संरक्षण साप्ताहिककी कार्यकारी सम्पादक हुनुहुन्छ)