हरिपरिवर्तिनी एकादशी व्रत, भगवान् विष्णुको पार्श्व परिवर्तन र आत्मशुद्धिको पावन पर्व

रासंसा/काठमाण्डौ, आश्विन ६,

डा. के. बि. सम्राट

सनातन हिन्दू धर्मपरम्परामा एकादशी व्रतलाई आत्मसंयम, शुद्ध आहार, इन्द्रियनिग्रह, भगवान् विष्णुको आराधना तथा आध्यात्मिक जागरणको महत्वपूर्ण साधना मानिन्छ। भाद्र शुक्ल पक्षमा पर्ने हरिपरिवर्तिनी एकादशीलाई परिवर्तिनी एकादशी, वामन एकादशी तथा पद्मा एकादशीका नामले समेत चिनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शयन गरिरहनुभएको अवस्थामा आफ्नो पार्श्व परिवर्तन गर्नुहुन्छ। त्यसैले यस एकादशीलाई ‘हरिको परिवर्तन’ अर्थात् हरिपरिवर्तिनी एकादशी भनिएको हो। यो पर्व केवल उपवास बस्ने दिन मात्र होइन; आफ्नो जीवनशैली, विचार, व्यवहार र कर्मलाई पनि सकारात्मक दिशातर्फ परिवर्तन गर्ने आध्यात्मिक अवसरका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
चातुर्मासको अवधिमा भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा रहनुभएको धार्मिक विश्वास छ। यसै क्रममा भाद्र शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् विष्णुले आफ्नो पार्श्व परिवर्तन गर्नुहुने विश्वास भएकाले यो दिन विशेष पुण्यदायी मानिन्छ। यस दिन भक्तजनले भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना गरी तुलसीपत्र, फलफूल, धूप–दीप तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने परम्परा छ। विष्णु सहस्रनाम, विष्णु मन्त्र तथा हरिनाम संकीर्तनको पाठ र श्रवणलाई पनि पुण्यदायी मानिन्छ।
हरिपरिवर्तिनी एकादशीलाई वामन एकादशी पनि भनिन्छ। भगवान् विष्णुको वामन अवतारसँग जोडिएको धार्मिक परम्पराले यस तिथिको महत्त्व अझ बढाएको छ। भगवान् वामनले राजा बलिसँग तीन पाइलामा पृथ्वी, आकाश र सम्पूर्ण लोकलाई आफ्नो विराट स्वरूपमा समेट्नुभएको कथा विष्णु भक्तिका प्रमुख आख्यानमध्ये एक हो। यस कथाले मानिसलाई अहंकारभन्दा विनय ठूलो हुन्छ, सम्पत्तिभन्दा धर्म ठूलो हुन्छ र अधिकारभन्दा कर्तव्य महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने जीवनदर्शन प्रदान गर्छ।
एकादशी व्रतको मूल उद्देश्य केवल भोजन त्याग गर्नु होइन। व्रतको गहिरो अर्थ आफूभित्रका विकार, असंयम र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण गर्नु हो। क्रोध घटाउनु, लोभ त्याग्नु, असत्यबाट टाढा रहनु, परोपकार गर्नु, संयमित जीवन बिताउनु तथा भगवान्को स्मरणमा मनलाई केन्द्रित गर्नु नै व्रतको वास्तविक साधना बन्न सक्छ। त्यसैले हरिपरिवर्तिनी एकादशीले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ—
“भगवान् विष्णुले पार्श्व परिवर्तन गरेझैँ, के हामीले पनि आफ्नो जीवनको गलत दिशा परिवर्तन गर्न सकेका छौँ?”
भगवान् विष्णुको पूजामा तुलसीको विशेष महत्त्व छ। तुलसीलाई धार्मिक आस्थासँगै आयुर्वेदिक तथा पर्यावरणीय दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण वनस्पति मानिन्छ। हरिपरिवर्तिनी एकादशीको अवसरमा तुलसीको संरक्षण, वृक्षारोपण तथा प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीबारे चेतना फैलाउनु पर्वको सकारात्मक सामाजिक सन्देश बन्न सक्छ। सनातन परम्पराले प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तु नभई जीवनको आधार र पूजनीय शक्तिका रूपमा हेर्दै आएको छ। त्यसैले धर्म र पर्यावरण संरक्षणबीचको सम्बन्धलाई आधुनिक समाजले पनि गम्भीरतापूर्वक बुझ्न आवश्यक छ।
एकादशीका दिन आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र धार्मिक परम्पराअनुसार उपवास वा फलाहार गर्ने चलन छ। तर उपवास सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा उपयुक्त नहुन सक्छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती तथा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार आहार व्यवस्थापन गर्नु उचित हुन्छ। यस दृष्टिले एकादशीको मूल भावना आत्मअनुशासन, सात्त्विकता र संयम हो; शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र यसको उद्देश्य होइन।
धार्मिक पर्वहरूको वास्तविक सुन्दरता व्यक्तिगत साधनासँगै सामाजिक सेवामा पनि देखिन्छ। हरिपरिवर्तिनी एकादशीको अवसरमा असहायलाई भोजन, वृद्धवृद्धाको सेवा, बिरामी तथा दुःखीलाई सहयोग, गौसेवा, वृक्षारोपण तथा धार्मिक–सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणजस्ता कार्य गर्न सकिन्छ। भगवान्को पूजा मन्दिरमा मात्र सीमित नराखी मानव सेवामा ईश्वरको अनुभूति गर्नु नै सनातन दर्शनको उदात्त भाव हो।
हरिपरिवर्तिनी एकादशीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश नै परिवर्तन हो। संसार निरन्तर परिवर्तनशील छ। समय परिवर्तन हुन्छ, परिस्थिति परिवर्तन हुन्छ र मानिसको जीवन पनि परिवर्तन हुँदै जान्छ। तर बाह्य परिवर्तनसँगै आन्तरिक परिवर्तन आवश्यक छ।
द्वेषलाई प्रेममा, अहंकारलाई विनयमा, असत्यलाई सत्यमा, हिंसालाई करुणामा र स्वार्थलाई सेवामा परिवर्तन गर्न सके मात्र धार्मिक साधनाले सार्थकता पाउँछ।
हरिपरिवर्तिनी एकादशीलाई जयन्ती एकादशी र वामन एकादशी पनि भनिन्छ । पापहरुको नाश गर्न यस एकादशीको ब्रत भन्दा ठुलो अरु कुनै उपाय नभएको शास्त्रीय मान्यता रहेको छ । हरिपरिवर्तिनी एकादशीमा निष्ठापूर्वक व्रत लिनाले वाजपेय यज्ञको फल प्राप्त हुने विश्वास छ ।पौराणिक कथन अनुसार भदौ महिनाको शुक्लपक्ष एकादशीको नाम हरिपरिवर्तिनी एकादशी हो ।
आषाढ शुक्ल हरिशयनी एकादशीमा सुत्नु भएका भगवान बिष्णुले निन्द्रा अवस्थामा कोल्टेफेरेको दिन भएकाले यस एकादशीलाई हरिपरिवर्तिनी एकादशी भनिएको हो । शेषनागकोपिठ्यूँमा यसै एकादशीका दिन कोल्टे फेरेका कारण तीनै लोकका स्वामी भगवान विष्णुकोआज पूजा गरिन्छ । पूजापछि ताँबो, चाँदी, चामल र दही दान गरिन्छ ।
त्रेतायुगमा विरोचन नामक दैत्यका छोरा बलि विष्णु भगवानको परम भक्त थिए । तर उनले ईन्द्रसित पुर्वाग्रहरहेका कारण ईन्द्रलोक तथा सम्पूर्ण देवताहरूलाई पराजित गरेका थिए । बृहस्पति सहित ईन्द्रादि देवता बिष्णु समिप पुगी वेद मन्त्रद्वारा स्तुति गर्न थालेपछि बलिबाट देवगणलाई मुक्त गराउन बिष्णुले आफ्नो पाँचौं अवतारका रुपमा वामन रूप धारण गर्नुभयो। र, तेजस्वी बलिसंग आफ्नो पाईताला राख्न तीन पाइला भूमिको याचना गर्नुभयो । महाबलीले ती तीन पाइला जमीन आफ्नालागि अत्यन्तै सानो याचना ठानेर तीन पाइला भूमि दान दिने संकल्प गर्नुभयो ।तर बिष्णुले आफ्नो त्रिविक्रम रूपलाई फैलाएर भूलोकमा पद, भुवर्लोकमा जंघा, स्वर्गलोकमा कम्मर, मह:लोकमा पेट,जनलोकमा हृदय, यमलोकमा कण्ठ, सत्यलोकमा मुख राख्नुभयो भने दोश्रो पद स्वर्गलोकमा राख्नुभयो । अब तेस्रो पदकहाँ राखुँ भनेर बलिलाई सोध्दा बलिले बाचा स्वरुप आफ्नो शिर झुकाए र बिष्णुलेआफ्नो तेश्रो पद उनको टाउकामा राखेर मर्त्यलोक पाताल पुर्याईदिनुभयो । बिष्णुभक्त बलिले पाताललोकमा पनि बिष्णुसंगै रहने याचना गरेपछि भाद्रपद शुक्ल एकादशीका दिन बलिको आश्रममा बिष्णु स्वरुप रहनुभएको पौराणिक कथा अनुसार हरिपरिवर्तिनी एकादशीको मान्यता स्थापित हुन पुगेको हो ।
हरिपरिवर्तिनी एकादशी सनातन संस्कृतिको एउटा पवित्र धार्मिक पर्व मात्र नभई आत्मशुद्धि, आत्मसंयम, भक्ति, सेवा, प्रकृति संरक्षण र सकारात्मक परिवर्तनको प्रेरणादायी अवसर हो।
भगवान् विष्णुको पार्श्व परिवर्तनको प्रतीकात्मक सन्देशलाई आफ्नो जीवनसँग जोड्दै हामीले पनि गलत सोच, गलत संस्कार र गलत कर्मबाट सही दिशा रोज्न सक्नुपर्छ। व्रतले शरीरलाई संयमित बनाओस्, भक्तिले मनलाई निर्मल बनाओस्, ज्ञानले विवेक जगाओस् र सेवाले समाजलाई जोडोस्—यही हरिपरिवर्तिनी एकादशीको सार्थक साधना हो।
“परिवर्तन भगवान्को शयनमा मात्र होइन,
मानवको चेतना र चरित्रमा पनि हुनुपर्छ।” हरिपरिवर्तिनी एकादशीले सम्पूर्ण मानव समुदायमा धर्म, शान्ति, सद्भाव, आत्मसंयम, सेवा र प्रकृतिप्रेमको चेतना जागृत गराओस्। हरिः ॐ तत्सत्।
(लेखक डा. सम्राट विश्व शान्ति ध्यान केन्द्रको हालसालै निर्विरोध निर्वाचित उपाध्यक्ष तथा राष्ट्र संरक्षण डट कामका संचालक हुनुहुन्छ)