नागपञ्चमीको महत्व- विश्व ब्रह्माण्डमा भएका प्राणी र मानवको रक्षाका लागि

अन्जनराज न्यौपाने
गण्डकी प्रदेश तनहुँ।
नागपञ्चमी विशेष
नाग पंचमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरू, विशेष गरी नेपाल र भारतमा मनाइने एक प्रमुख र पवित्र चाड हो। यो पर्व प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल पक्षको पंचमी तिथिमा मनाइन्छ। यस दिन नाग (सर्प) देवताको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ।
​नाग पंचमीको धार्मिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्वलाई निम्नलिखित बुदाहरूमा स्पष्ट गर्न सकिन्छ:
​१. धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्व
​नागलाई देवताको रूपमा पुजा: हिन्दू धर्ममा नागलाई भगवान् विष्णुको शयन कक्ष (शेषनाग), भगवान् शिवको पहिरा (वासुकी नाग) र श्रीकृष्णको बाललिलाका रक्षकका रूपमा मानिन्छ। नागलाई शक्ति, संरक्षण र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
​तक्षशक र नागवंशको कथा: पौराणिक मान्यता अनुसार, यस दिन नागहरूको पूजा गर्नाले सर्पको भयबाट मुक्ति पाइन्छ र सर्पदंश (टोकाइ) को खतरा कम हुन्छ भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ।
​वर्षा र जलका देवता: पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार नागहरूलाई वर्षा र जलका देवताको रूपमा पनि लिइन्छ। नागहरूको पूजा गर्नाले समयमा वर्षा भई खेतीपाती राम्रो हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ।
​२. सांस्कृतिक महत्त्व
​घरको सुरक्षाको प्रतीक: नाग पंचमीको दिन बिहानै घरका मूल ढोकामा गाईको गोबर, दुबो र नागको चित्र वा फोटो टाँस्ने चलन छ। यसो गर्दा घरभित्र सर्प, बिच्छी तथा अन्य विषालु जीवहरूको प्रवेश हुँदैन र घरपरिवारको रक्षा हुन्छ भन्ने सांस्कृतिक विश्वास छ।
​प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता: यो पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यसले हाम्रो वरिपरि रहेका जीवजन्तु, विशेष गरी सर्प जस्ता डरलाग्दा तर प्रकृतिलाई सन्तुलनमा राख्ने प्राणीहरूप्रति पनि श्रद्धाभाव राख्न सिकाउँछ।
​३. वैज्ञानिक तथा पर्यावरणीय महत्त्व
​पर्यावरण सन्तुलन: वैज्ञानिक दृष्टिको कोणबाट सर्पहरू प्रकृतिका अभिन्न अङ्ग हुन्। तिनीहरूले खेतबारीमा बालीनाली नष्ट गर्ने मुसा, कीराफट्यांग्रा र अन्य हानिकारक जीवहरूलाई खाएर किसानहरूको सहायता गर्छन्।
​जैविक विविधताको संरक्षण: नाग पंचमी जस्ता चाडपर्वहरूले हामीलाई जीवजन्तुको संरक्षण गर्न र जैविक विविधता जोगाउन नैतिक रूपमा प्रेरित गर्छन्। यसले प्रकृतिको खाद्य शृङ्खला (Food Chain) लाई सन्तुलनमा राख्न ठूलो सहयोग पुर्‍याउँछ।
​निष्कर्ष
​नाग पंचमी केवल अन्धविश्वास वा डरबाट बच्ने माध्यम मात्र होइन, यो प्रकृति, जीवजन्तु र मानवबीचको सहअस्तित्वको प्रतीक हो। यस चाडले हाम्रा सांस्कृतिक परम्पराहरूलाई जीवन्त राख्नुका साथै पर्यावरणको संरक्षण र सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।